Ερανιστής

Κείμενα, άρθρα και ροές επιλεγμένων ειδήσεων

Υπάρχει ο άνθρωπος; {δοκίμιο για τη συνείδηση του κακού / Αλέν Μπαντιού}


Υπάρχει ο άνθρωπος; {δοκίμιο για τη συνείδηση του κακού / Αλέν Μπαντιού}

Αλέν Μπαντιού: Η ηθική

Αλέν Μπαντιού: Η ηθική

Ο Alain Badiou διδάσκει φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Vincennes-Saint Denis και στο College International de philosophic. Είναι ακόμη μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας και δοκιμιογράφος. Μια σχετικά πρόσφατη συνέντευξή του μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Υπάρχει ο άνθρωπος;

Του Αλέν Μπαντιού*

Η «ΗΘΙΚΗ»,με την τρέχουσα σήμερα σημασία που έχει η λέξη, αφορά κατά τρόπο προνομιακό «τα ανθρώπινα δικαιώματα» — ή, παρεμπιπτόντως, τα δικαιώματα του έμβιου όντος.

Υποθέτουν ότι υπάρχει ένα ανθρώπινο υποκείμενο αναγνοωρίσιμο παντού, και το οποίο κατέχει κατά κά­ποιον τρόπο φυσικά δικαιώματα: δικαίωμα να επιβιώνει, να μην το κακομεταχειρίζονται, να διαθέτει «θεμελιώ­δεις» ελευθερίες (γνώμης, έκφρασης, δημοκρατικής ανά­δειξης κυβερνήσεων, κλπ.). Τα δικαιώματα αυτά θεω­ρούνται προφανή και ότι αποτελούν αντικείμενο μιας ευρείας συναίνεσης. Η «ηθική» συνίσταται στο να ασχο­λείται κανείς με αυτά τα δικαιώματα, να τα κάνει σε­βαστά.

Η επιστροφή στην παλιά θεωρία των φυσικών δι­καιωμάτων του ανθρώπου συνδέεται προφανώς με την κατάρρευση του επαναστατικού μαρξισμού και όλων των μορφών προοδευτικής στράτευσης που συνεπαγόταν. Απογυμνωμένοι από κάθε συλλογικό σημείο αναφοράς, αποστερημένοι από την ιδέα κάποιου «νοήματος της Ιστορίας», μην μπορώντας πια να ελπίζουν σε κοινωνι­κή επανάσταση, αρκετοί διανοούμενοι, και μαζί με αυ­τούς μεγάλα τμήματα της γνώμης, έχουν, ως προς την πολιτική, προσχωρήσει στην καπιταλιστικού τύπου οι­κονομία και στην κοινοβουλευτική δημοκρατία. Ως προς τη «φιλοσοφία», έχουν ανακαλύψει εκ νέου τις αρετές της αμετακίνητης ιδεολογίας των χθεσινών τους αντι­πάλων: τον ανθρωπιστικό ατομικισμό και τη φιλελεύθε­ρη υπεράσπιση των δικαιωμάτων, εναντίον οποιουδήπο­τε καταναγκασμού της οργανωμένης στράτευσης. Αντί να αναζητήσουν τους όρους για μια νέα πολιτική συλ­λογικής χειραφέτησης, υιοθέτησαν λίγο πολύ τα προ­στάγματα της κατεστημένης «δυτικής» τάξης.

Κάνοντας αυτό, διαμόρφωσαν ένα βίαιο αντιδραστι­κό κίνημα απέναντι σε ό,τι είχε σκεφτεί και προτείνει η δεκαετία του εξήντα.

Εκείνη την εποχή, ο Μισέλ Φουκό είχε προκαλέσει σκάνδαλο αποφαινόμενος ότι ο Άνθρωπος, νοούμενος ως υποκείμενο, ήταν μια έννοια ιστορική και κατασκευα­σμένη, που ανήκε σ’ ένα ορισμένο καθεστώς του λόγου [regime du discours], και όχι μια προφανής και εκτός χρόνου οντότητα, ικανή να θεμελιώσει δικαιώματα ή μια οικουμενική ηθική. Ανακοίνωνε ότι η έννοια Άνθρω­πος έπαυε να είναι ενδεδειγμένη, από τη στιγμή που η μόνη μορφή λόγου που της έδινε νόημα ήταν ιστορικά παρωχημένη. ·

Ομοίως ο Λουί Αλτουσέρ αποφαινόταν ότι η ιστορία δεν ήταν, όπως πίστευε ο Χέγκελ, το απόλυτο γίγνεσθαι του Πνεύματος, ή η έλευση ενός υποκειμένου-υπόστασης, αλλά μια ορθολογική, οργανωμένη διαδικασία, που την αποκαλούσε «διεργασία χωρίς υποκείμενο» και στην οποία δεν είχε πρόσβαση παρά μια ιδιαίτερη επιστήμη, ο ιστορικός υλισμός. Από αυτό προέκυπτε ότι ο ανθρωπι­σμός των δικαιωμάτων και της αφηρημένης ηθικής δεν ήταν παρά φαντασιακά κατασκευάσματα —ιδεολογίες—, και ότι έπρεπε να προχωρήσουμε στην κατεύθυνση ενός «θεωρητικού αντιανθρωπισμού», όπως την ονόμαζε.

Την ίδια περίοδο, ο Ζακ Λακάν επιχειρούσε να απαλ­λάξει την ψυχανάλυση από κάθε ψυχολογική και κανο­νιστική τάση. Υπογράμμιζε ότι έπρεπε να διακρίνουμε σαφώς το Εγώ, μορφή φαντασιακής ενότητας, και το Υποκείμενο. Ότι το υποκείμενο δεν είχε καμία υπόστα­ση, καμία «φύση». Ότι ήταν εξαρτημένο από τους τυχαίους νόμους της γλώσσσας και από την, πάντοτε μοναδική, ιστορία των αντικειμένων της επιθυμίας. Κατά συνέπεια, κάθε θεώρηση της αναλυτικής θεραπείας ως επανεγκαθίδρυσης μιας «φυσιολογικής» επιθυμίας ήταν απάτη, και, γενικότερα, δεν υπήρχε καμία κανονικότη­τα που να μπορεί να στηρίξει την ιδέα ενός «υποκείμε­νου άνθρωπος», τις υποχρεώσεις ή τα δικαιώματα του οποίου θα ήταν αποστολή της φιλοσοφίας να διατυπώσει.

Έτσι, εκείνο που έθεσαν υπό αμφισβήτηση ήταν η ιδέα μιας φυσικής ή πνευματικής ταυτότητας του Ανθρώ­που, και κατά συνέπεια το ίδιο το θεμέλιο μιας «ηθι­κής» θεωρίας με τη σημασία που την εννοούμε σήμερα: συναινετική νομοθεσία όσον αφορά τους ανθρώπους εν γένει, τις ανάγκες τους, τη ζωή και το θάνατο τους. Ή ακόμη: προφανής και οικουμενική οριοθέτηση του τι είναι κακό, του τι δεν αρμόζει στην ανθρώπινη ουσία.

Σημαίνει άραγε αυτό πως ο Φουκό, ο Αλτουσέρ, ο Λακάν ενθάρρυναν την αποδοχή του υπαρκτού, την αδιαφορία για την τύχη των ανθρώπων, τον κυνισμό; Κατά παράδοξο τρόπο, που θα διαφωτίσουμε στη συνέ­χεια, ισχύει ακριβώς το αντίθετο: όλοι υπήρξαν, με τον τρόπο τους, προσεκτικοί και θαρραλέοι μαχητές μιας υπόθεσης, πολύ περισσότερο α π’ ό,τι είναι σήμερα οι υπερασπιστές της «ηθικής» και των «δικαιωμάτων». Ο Μισέλ Φουκό, για παράδειγμα, αγωνιζόταν συστημα­τικά για τους φυλακισμένους και αφιέρωνε στο θέμα αυτό, επιδεικνύοντας σπουδαίο ταλέντο υποκινητή και οργανωτή, ένα μεγάλο μέρος του χρόνου του. Ο Αλτου­σέρ ήταν προσηλωμένος στον επαναπροσδιορισμό μιας γνήσιας πολιτικής για χειραφέτηση. Ο ίδιος ο Λακάν, εκτός του ότι ήταν «ολοκληρωτικά» αφοσιωμένος στην κλινική πράξη, σε σημείο που να περνά τον περισσότερο καιρό της ζωής του ακούγοντας ανθρώπους, αντιλαμ­βανόταν τον αγώνα του ενάντια στις «κανονιστικές» κατευθύνσεις της αμερικανικής ψυχανάλυσης, και την εξευτελιστική υπαγωγή της σκέψης στον american way of life, ως μια αποφασιστική υποχρέωση. Έτσι ώστε να θεωρεί μονίμως τα ζητήματα οργάνωσης και πολε­μικής αλληλένδετα με τα θεωρητικά ζητήματα.

Όταν οι υποστηρικτές της σύγχρονης «ηθικής» ιδεο­λογίας διακηρύσσουν ότι η επιστροφή στον Άνθρωπο και στα δικαιώματα του μας απάλλαξε από τις «θανατηφόρες αφαιρέσεις» που γεννούσαν οι «ιδεολογίες», κοροϊδεύουν τον κόσμο. Θα είμασταν ευτυχείς εάν βλέπαμε σήμερα ένα τόσο σταθερό ενδιαφέρον για τις συγκεκριμένες κα­ταστάσεις, μια τόσο έντονη και τόσο υπομονετική προσοχή στραμμένη στο πραγματικό, τόσο πολύ χρόνο αφιερωμέ­νο στη δραστήρια έρευνα κοντά στους πιο διαφορετικούς ανθρώπους και τους πιο απομεμακρυσμένους, φαινομενι­κά, από το συνηθισμένο περιβάλλον των διανοουμένων, σαν αυτά που ζήσαμε ανάμεσα στο 1965 και το 1980.

Στην πραγματικότητα, αποδείχθηκε στην πράξη ότι η θεματική του «θανάτου του Ανθρώπου» είναι συμβα­τή με την εξέγερση, με τη ριζική δυσαρέσκεια απέναντι στην κατεστημένη τάξη και με την πλήρη στράτευση στο πραγματικό των καταστάσεων, ενώ το θέμα της ηθικής και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι σαφώς συμβατό με τον αυτάρεσκο εγωισμό των ευκατάστατων δυτικών, την εξυπηρέτηση των ισχυρών και τη διαφή­μιση. Λυτά είναι τα γεγονότα.

Η διαλεύκανση των γεγονότων απαιτεί να περάσου­με από την εξέταση των θεμελίων του «ηθικού» προ­σανατολισμού.

Πηγή: Αλέν Μπαντιού, Η ηθική.

Σας προτείνουμε ακόμη:

Το τέλος “του” ανθρώπου, Του Παναγιώτη Κονδύλη*

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: