Ερανιστής

Κείμενα, άρθρα και ροές επιλεγμένων ειδήσεων

Οι επαναστατικές ιδεολογίες και ο μαρξισμός (Ι)


Οι επαναστατικές ιδεολογίες και ο μαρξισμός (Ι)

Του Παναγιώτη Κονδύλη*

 

Κλούτσις Γκούσταβ, "Φωτομοντάζ με θέμα τον Λένιν"   (φωτογραφία, 12,2 x 18,2 εκατοστά)  Εικονίζεται σε μεγάλη κλίμακα ο Λένιν και στα αριστερά γραπτά πολιτικά συνθήματα. Κάτω και αριστερά φωτογραφία από διαδήλωση, ενώ στα δεξιά ολόσωμο πορτρέτο του Λένιν που κρατά σημαία με συνθήματα.

Κλούτσις Γκούσταβ, "Φωτομοντάζ με θέμα τον Λένιν" (φωτογραφία, 12,2 x 18,2 εκατοστά)*.

Η ιστορική πορεία της κοινωνίας συνοδεύεται και εκφράζεται από ιδέες κι από ιδεολογίες· δεν μπορούν επομένως οι μεγαλύ­τερες καμπές της πορείας αυτής, οι επαναστατικές, να νοηθούν με πληρότητα χωρίς την γνώση των ιδεών που τις συνόδεψαν καθώς και την παρακολούθηση του φαινομένου της μετατροπής τους από δυνάμεις προώθησης σε δυνάμεις ανάσχεσης. Όμως δεν αλλάζει μόνο η λειτουργία των ιδεών, καθώς εναλλάσσονται οι φάσεις της ιστορίας, αλλά τροποποιούνται και αυτές οι ίδιες οι ιδέες στην πορεία της αλλαγής της λειτουργίας τους. Αλλιώ­τικη φυσιογνωμία απαιτεί η κάθε φάση, αλλιώτικο βαθμό συστηματοποίησης η και δογματοποίησης, προβολή άλλων άλλοτε συστατικών στοιχείων τους. Σ’ όλες πάντως τις κατά εποχές αληθινά επαναστατικές ιδέες υπάρχει ένα στοιχείο κοινό που τις συνδέει και τις παριστάνει πάνω στον ιστορικό χάρτη σαν μια χοντρή κόκκινη γραμμή που τον διατρέχει απ’ άκρη σ’ άκρη. Αλλά γι’ αυτό παρακάτω.

Οι ιστορικές συνθήκες που μέσα τους δρουν, επιφαινόμενα και συνάμα δυνάμεις ιστορικές, οι ιδέες, καθορίζουν την λειτουργία τους· καθορίζουν επίσης πως και σε ποιο βαθμό θα τροποποιη­θούν οι ιδέες έτσι που να ανταποκρίνονται καλύτερα στην λει­τουργία τους. Ορόσημο στην διαδικασία της τροποποίησης αποτελεί η στιγμή εκείνη, όπου το κίνημα, το συνοδευόμενο από τις α η β επαναστατικές ιδέες, εκπληρώνει τον προορισμό του μέσα στα πλαίσια των ιστορικών δυνατοτήτων και καθιερώνει μια νέα κοινωνική τάξη, οπότε και οι ιδέες συστηματοποιούνται στο σχήμα μιας επίσημης ιδεολογίας, ενώ στην κοινωνική πράξη εισχω­ρούν μονάχα τα στοιχεία προόδου εκείνα που επιδέχεται το δοσμένο στάδιο ανάπτυξης της κοινωνίας. Γιατί όμως να είναι αναπόφευκτη αυτή η αδιάκοπη προσαρμογή, γιατί να γίνεται αύτη η επιλογή, η απόρριψη παλιών στοιχείων και η εισδοχή νέ­ων, αντίθετων ή και αναιρετικών των παλιών;

Χωρίς να παραβλέπεται η σημασία της εργασίας των επαναστατών διανοουμένων, που προπορεύονται από τα μεγάλα κινήματα κριτικάροντας το παλιό καθεστώς και προβάλλοντας στο επίπεδο των νοητικών κατασκευών το κατά την γνώμη τους τέλειο πρότυπο καθεστώτος, η επαναστατική ιδεολογία που συ­νοδεύει τις πρώτες φάσεις του κινήματος των μαζών, τις ορμητικώτερες και γνησιώτερα λαϊκές, είναι κατά βάθος ένα λίγο η πολύ χάλαρο άθροισμα (όχι σύστημα) ιδεών, αποτελούμενο από δύο κύρια συστατικά μέρη.

Το πρώτο είναι η διακήρυξη της χρεωκοπίας του παλιού συστήματος που δικαιώνει και ηθικά την εξέγερση. Για ν’ αποδειχτεί η χρεωκοπία αύτη είναι αναγκαία (και αρκετή – πουθενά δεν έγινε κι ούτε μπορεί να γίνει εξέ­γερση γιατί δημοσιεύτηκε μια επιστημονική μελέτη που αποδεδείχνει ότι οι λαϊκές μάζες είναι το αντικείμενο της εκμετάλλευσης της τάδε ή της δείνα τάξης) η επώδυνη σχετική πείρα των μαζών, γι’ αυτό και η κριτική του συστήματος έχει χαρακτήρα εμπειρικό και περιπτωσιολογικό, και μάλιστα σε όσο πιο παρωχημένη εποχή ανήκει, είναι δηλ. τόσο βαθειά και πλήρης όσο είναι αναγκαίο για την δικαίωση του κινήματος.

Το δεύτερο μέρος της πρωτόλειας επαναστατικής Ιδεολογίας είναι το είναι η μη εκμεταλλευτική, η αταξική κοινωνία, η κοινωνία των ελεύθερων ανθρώπων. Οι μάζες πιστεύουν κάθε φορά ότι ο παραπάνω τελικός σκοπός του κινήματος βρίσκεται μπροστά, ότι ο καρπός έχει ωριμάσει και μόνο που χρειάζεται ν’ απλώσουν το χέρι και να τον κόψουν,  δεν έχουν συνείδηση των ιστο­ρικών συνθηκών που μέσα τους δρουν, μάλιστα μπορούμε να πούμε ότι αύτη η συνείδηση θα ‘ταν όχι μόνο περιττή αλλά και βλαβερή, γιατί ο επαναστατικός ζήλος ενός δούλου π.χ. θα μετριαζόταν εξαιρετικά, αν ήξερε από πριν ότι η ιστορία του επιφυλάσσει την θέση απλώς του δουλοπάροικου. Γίνεται έτσι στοιχείο ουσιαστικό κι όχι δυνητικό των επαναστατικών ιδεο­λογιών όλων των εποχών ως τα σήμερα η ουτοπία, η ψέυτικη συνείδηση.

Το φαινόμενο της προβολής του αιτήματος της καθολικής απε­λευθέρωσης δεν ερμηνεύεται, νομίζω, μονάχα ψυχολογικά. Το αίτημα αυτό μπαίνει αναγκαία σε όλα τα μεγάλα επαναστατικά κινήματα, επειδή σε όλα, κι ανεξάρτητα από το ποιά κοινωνική τάξη είναι προορισμένη από την ιστορία να καρπωθεί το καθένα τους, οι μάζες εισβάλλουν στο προσκήνιο και δίνουν στα κινήματα χαρακτήρα γνήσια λαϊκό, πληβειακό. Ο ρόλος πρωταγωνιστή, που κατά καιρούς ανατίθεται στις μάζες, αποτελεί γι’ αυτές την απόδειξη του ότι και το μέλλον πια τους ανήκει. Κάποτε μάλιστα είναι τόση η λαϊκή επαναστατική ορμή και τόση η μαζική επαναστατική δημιουργία, ώστε μέσα σε κινήματα άλλου ταξικού προορισμού, η ιστορική αναγκαιότητα να φαίνε­ται ότι για μια στιγμή ξεπερνιέται και να δημιουργούνται προ­δρομικές εμβρυώδεις μορφές μελλοντικών κοινωνικών καταστάσεων, που όμως όντας ακριβώς υπερβολικά προδρομικές συντρίβονται, κι αν δεν συντριβούν αμέσως, αργά η γρήγορα υπο­χωρούν και συνθηκολογούν. Αυτό π.χ. έγινε στην παρισινή Κομμούνα, σχετικά με το θέμα της άσκησης της προλεταριακής εξουσίας ή στα πρώτα χρόνια της ρώσικης επανάστασης στα ζητήματα του γάμου και της οικογένειας ή της διαχείρισης των «μίρ».

Η διαδικασία της ιδεολογοποίησης της επαναστατικής ιδέας δεν γίνεται μόνο κατά και μετά το επαναστατικό κίνημα. Παρόμοια ιδεολογοποίηση και παρόμοιος, αλλά προκαταβολικός συμβιβασμός γίνεται πριν ακόμα από την έναρξη ενός επανα­στατικού κινήματος μέσω λ.χ. του μηχανισμού των κομμάτων, των συνδικαλιστικών και άλλων οργανώσεων κτλ. Η διαφοροποίηση που υφίσταται το προλεταριάτο καθώς από την στοιχειακή, καθαρή του κατάσταση παίρνει στην οργανωμένη, που θέτει  όρια και σκοπιμότητες στην δράση του, αντικαθρεφτίζεται με την υποχώρηση των τελικών, καθολικών αιτημάτων του και την παραδοχή της ιδεολογίας που προσφέρει η οργάνωση. Η επιρροή του ρεφορμισμού πάνω στο εργατικό κίνημα δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της ύπαρξης της λεγόμενης εργατικής αρι­στοκρατίας, αλλά παρακολουθεί την βαθμιαία συντελούμενη ένταξη, τον περιορισμό του προλεταριάτου σε όλο και περισσότερο γραφειοκρατοποιούμενα οργανωτικά σχήματα. Και όταν όμως έρθει η ώρα να σηκωθεί η αυλαία της επανάστασης, οι οργανώσεις που υποκαθιστούν το προλεταριάτο δεν δρουν πια με την στοιχειακή ορμή εκείνου (όταν, στα προηγούμενα κινήματα της Ιστορίας, δρούσε αυτούσιο, προσπαθώντας να επιτύ­χει πάντα ασυμβίβαστα τον τελικό σκοπό, έστω κι αν συντρίβον­ταν), αλλά αντιμετωπίζουν την επανάσταση με κριτήρια βραχυπρόθεσμης σκοπιμότητας κι αντιλαμβάνονται την στερέωση της σαν πρόβλημα πολιτικό και διοικητικό.

Ψεύτης Ήλιος 2 - Η Μεγάλη Έξοδος (2010)**


Πρέπει πάντως να ση­μειωθεί ότι η παρατήρηση αύτη δεν εφαρμόζεται στον ίδιο βαθμό στα επαναστατικά κινήματα όλων των εποχών ιδιαίτερη σημα­σία έχει για τα τελευταία 100-150 χρόνια, αφότου, για λόγους που ξεφεύγουν από τα πλαίσια του άρθρου αυτού. τα κόμματα. οι οργανώσεις κτλ. πήραν μέσα στον κοινωνικό στίβο μιαν ολωσδιόλου καινούργια θέση.

Ώστε, για να απαντήσουμε στο ερώτημα που προβλήθηκε παραπάνω, το απώτερο νόημα κι ο απώτερος σκοπός της τροποποίησης της επαναστατικής ιδεολογίας, που καταλήγει στην ιδεολογοποίησή της, είναι αρχικά ο περιορισμός και τελικά ο εξευτελισμός του αιτήματος της καθολικής απελευθέρωσης -που ενυ­πάρχει, σαν το κοινό στοιχείο που υπαινίχτηκα στην αρχή, σ’ όλα τα μεγάλα επαναστατικά κινήματα μέσω της προσαρμογής του στην συγκεκριμένη ιστορική φάση. Με τον τρόπο αυτό η τάξη που καρπώθηκε την επανάσταση προσπαθεί να δείξει ότι δεν πρόδωσε τις μάζες που την έκαναν, αφού δα δημιούργησε το καλύτερο δυνατό καθεστώς, βάζοντας έτσι τα θεμέλια της δημιουργίας ενός (αναγκαίου γι’ αυτήν) μηχανισμού εξαπάτησης τους.

Με βάση όλα τα παραπάνω, μπορούμε τώρα να προχωρήσουμε στην σύλληψη της έννοιας της συνέχειας και της ενότητας των κατά εποχές επαναστατικών ιδεολογιών. Το ότι ως τα σήμερα όλες οι επαναστατικές ιδεολογίες αρνήθηκαν, η κάθε μια σε σχέση με τις άλλες, την έννοια αύτη είναι ευεξήγητο: η παραδοχή του ότι μια προηγούμενη επαναστατική ιδεολογία δεν πέτυχε τον τελικό της σκοπό (γιατί τότε δεν θα εμφανίζονταν καν οι μεταγενέστερες) αναγκαία θα γεννούσε σοβαρές επιφυλάξεις σχετικά με την αποτελεσματικότητα της τωρινής. Γι’ αυτό λοιπόν κάθε επαναστατική ιδεολογία είναι υποχρεωμένη ν’ αντιπαραθέτει περήφανα τον εαυτό της σ’ όλες τις άλλες, να τις θεωρεί ουτοπικές, παρακατιανές κτλ. Ανεξάρτητα όμως από το πώς αυοτοεκτιμάται μια επαναστατική ιδεολογία, εκείνο που τελικά την καθορίζει, είναι η ακριβής ανάλυση της ιστορικής λειτουργίας της, που καταδειχτεί και αυτηνής την σχετικότητα, και την εντάσσει, σε θέση λιγότερο ή περισσότερο περίοπτη, μέσα στην οικογένεια των επαναστατικών ιδεολογιών. Στο δεύ­τερο μέρος του άρθρου αυτού, ύστερα από μερικές γενικώτερες επιβοηθητικές παρατηρήσεις, θα εκθέσω ορισμένες σκέψεις σχε­τικά με τις λογικές συνέπειες που προκύπτουν από την ένταξη του μαρξισμού μέσα στις κατά εποχές επαναστατικές ιδεολο­γίες. Ας μην ξεχνάμε ότι και ο μαρξισμός αρνήθηκε την συμπαράταξή του με τις άλλες επαναστατικές ιδεολογίες, αυτοχαρακτηριζόμενος  μόνος ιδεολογικός οδηγός στον δρόμο προς την αταξική κοινωνία,7 αν και ως προς τα γνωστικά στοιχεία που χρησιμοποίησε αναγνώρισε θαρραλέα την συνάφεια του με τις φιλοσοφικές και κοινωνιολογικές ροπές που προηγήθηκαν απ’ αυτόν.

Το άθροισμα των ιδεών, που αποτελεί την πρώτη μορφή της επαναστατικής ιδεολογίας, και το ιδεολογοποιημένο σύστημα, όπου η επαναστατική ιδεολογία καταλήγει, είναι τα δυο ακραία σημεία της πορείας της και σημαδεύουν την αρχή και το τέλος του ιστορικού φαινόμενου που συνόδεψε η επαναστατική ιδεο­λογία. Όμως η ανάλυση των πρώτων εμπειρικών και ουτοπικών στοιχείων μιας επαναστατικής ιδεολογίας δείχνει ότι αυτά δεν επαρκούν για να αποτελεσθεί το τελικό σύστημα· στο βαθμό που η επαναστατική ιδέα κερδίζει έδαφος, χρειάζεται να εμπλουτισθεί με νέα στοιχεία που να της δίνουν μεγαλύτερο βά­θος και έκταση, στοιχεία που με πληρέστερο η ατελέστερο τρόπο, ανάλογα με τις ανάγκες του επαναστατικού κινήματος και το γενικό επίπεδο της γνώσης στην δοσμένη εποχή, να απαρτί­ζουν μια νέα αντίληψη για τον κόσμο, μια νέα κοσμοθεωρία που θα χρησιμέψει σαν πρότυπο απ’ όπου, με διαδικασία τέτοια η αλλιώτικη, θα προκύψει το επίσημο πια ιδεολογοποιημένο σύ­στημα. Και πρέπει εδώ να ειπωθεί ότι η νέα αύτη κοσμοθεωρία όχι μόνο δίνει ένα όπλο παραπάνω στο επαναστατικό κίνημα, αλλά και παράλληλα πλουτίζει το σύνολο της ανθρώπινης σκέ­ψης, όντας από την άποψη αύτη ένα «κτήμα ες αεί».

Η δημιουργία του προκαταρκτικού, αν επιτρέπεται η λέξη, συστήματος είναι έργο των επαναστατών διανοουμένων, ενός η περισσότερων, και γίνεται σύγχρονα με, ή λίγο αργότερα από την εμφάνιση της πρώτης αταξινόμητης μορφής της επαναστατικής ιδεολογίας. Συνηθέστατα την ίδια περίπου εποχή δημι­ουργούνται κι άλλες επαναστατικές κοσμοθεωρίες, στο τέλος όμως επικρατεί εκείνη που αποδείχνεται η πιο κατάλληλη για τις προσωρινές ανάγκες του κινήματος και η πιο κατάλληλη για να πάρει αργότερα την μορφή επίσημης ιδεολογίας. Η πρώτη λίγο-πολύ ολοκληρωμένη διατύπωση της νέας κοσμοθεωρίας αναγκαία περιέχει στοιχεία προφητικά και ουτοπικά δεν έχει ακόμα εξιστορικευθεί, δεν έχει δηλ. ακόμα συμμορφωθεί πλήρως με τις απαιτήσεις της συγκεκριμένης φάσης της ιστορίας και μόνον αυτές, αλλά διατηρεί, με την μορφή φιλοσοφικών και κοινωνιολογικών εννοιών τα καθολικά αιτήματα που αυθόρμητα έχουν κιόλας φανερωθεί μέσα στην θαμπή χαραυγή της έπα- ναστατικής Ιδεολογίας. Όμως ο ιδρυτής, ο προφήτης της νέας κοσμοθεωρίας αφήνει πίσω του ιδεολογικούς επιγόνους που αναλαβαίνουν να προσαρμόσουν το αρχικό δόγμα στις πρακτι­κές ανάγκες, μεγαλωμένες στο μεταξύ, του επαναστατικού κινήματος, άλλα μέρη του προκόβοντας, άλλα αναπτύσσοντας κι άλλα διαστρεβλώνοντας, χωρίς πάντως αυτό να γίνεται ποτέ με την μέθοδο της ανοιχτής αναθεώρησης. Οι ιδεολογικοί επίγονοι διακηρύσσουν αδιάκοπα την απόλυτη προσήλωση τους στο αρχικό δόγμα και στον αρχικό προφήτη και συχνά φιλονικούν για την ερμηνεία του δόγματος, οπότε οι διαφωνίες τους αντανακλούν τα διάφορα στάδια και τις διάφορες ανάγκες του επανα­στατικού κινήματος· ταυτόχρονα όμως με την διακήρυξη της πίστης τους στις γενικές αρχές, μπάζουν λαθραία μέσα στο σώ­μα των γενικών αυτών αρχών απόψεις και αναλύσεις φαινομε­νικά επουσιώδεις κι από κει και υστέρα το οικοδόμημα των ι­δεών τους δεν το χτίζουν πάνω στις γενικές αρχές, αλλά ακριβώς πάνω στα στοιχεία εκείνα που έμπασαν οι ίδιοι, έτσι ώστε πριν ακόμα η επαναστατική ιδεολογία φτάσει οριστικά στο τε­λευταίο στάδιο της ζωής της, την ιδεολογοποίηση, οι γενικές της αρχές κατά μεγάλο μέρος να έχουν κιόλας χάσει το ουσιαστικό τους περιεχόμενο. Όλη αύτη η διαδικασία της διαστρέ­βλωσης δεν γίνεται κακόπιστα η και συνειδητά καν, απλώς την επιβάλλουν τα πράγματα: μια Ιδέα δεν μπορεί να λειτουργήσει ιστορικά με την αρχική της μορφή, παρά μόνο διαστρεβλούμενη και διαστρεβλωμένη.

*Πηγή: Κρατικό Μουσείο Σύγρονης Τέχνης.

** Πηγή: http://www.sevenart.gr/movie.php?id=545

Το κείμενο είναι από το βιβλίο του Παναγιώτη Κονδύλη Μελαγχολία και Πολεμική (σελ. 201- 214) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο. Η συνέχεια στο δεύτερο μέρος, εδώ.

 

Advertisements

5 responses to “Οι επαναστατικές ιδεολογίες και ο μαρξισμός (Ι)

  1. Θανάσης Παπασημακόπουλος Ιανουαρίου 6, 2011 στο 11:34

    Αν το ανθρώπινο γένος μπορούσε να απαλλαγεί από τους κατά καιρούς εμφανισθέντες πνευματικής προέλευσης «-ισμούς» ,ίσως το ανθρώπινο γένος ήταν περισσότερο προσγειωμένο στην σκληρή Γήινη πραγματικότητα….

  2. Δημήτρης Ιανουαρίου 6, 2011 στο 11:57

    Kαλημέρα, Θανάση
    και με -ισμούς και χωρίς οι άνθρωποι ζούσαν, μεγαλουργούσαν ή σπαράσσονταν στην πορεία των αιώνων. Με μερικούς -ισμούς καλά θα ήταν να ξεμπερδεύαμε. Ενδεχομένως ο κόσμος μπορεί να γίνει καλύτερος, ή χειρότερος. Καλή χρονιά!

  3. Pingback: Οι επαναστατικές ιδεολογίες και ο μαρξισμός « Π.Κονδυλης (Kondylis)

  4. Sofia Φεβρουαρίου 1, 2012 στο 14:29

    παιιδια το άρθρο ειναι ξενο η στα ελληνικα; αν ειναι ξενο θελω ναμαθω πιοος έκανε την μεταφραση

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: