Ερανιστής

Κείμενα, άρθρα και ροές επιλεγμένων ειδήσεων

Οι επαναστατικές ιδεολογίες και ο μαρξισμός (ΙΙ)


Οι επαναστατικές ιδεολογίες και ο μαρξισμός (ΙΙ)*

(Το πρώτο μέρος υπάρχει εδώ.)

Του Παναγιώτη Κονδύλη

 

Αφίσα απο την πρώην Ανατολική Γερμανία**.

Έτσι ερχόμαστε να συλλάβουμε θεωρητικά ολόκληρη την πορεία της επαναστατικής ιδεολογίας, αφού οροθετήσαμε την αρχή και την κατάληξη της και κατόπιν την παρακολουθήσαμε να διανύει το ενδιάμεσο διάστημα. Διακρίνουμε λοιπόν κατά σειρά:

α) την πρώτη εμφάνιση της επαναστατικής ιδεολογίας με μορφή αυθόρμητη και ασυστηματοποίητη (αυτή η μορφή με διάφορη παραλλαγές εμπνέει τις μάζες μέσα στο ξετύλιγμα της επανάστασης,

β) την πρώτη συστηματοποίηση και τον πλουτισμό της από μια κοσμοθεωρία, που θ’ αποτελέσει και τον σκελετό της μετέπειτα επίσημης Ιδεολογίας,

γ) τους ιδεολογικούς επίγονους της κοσμοθεωρίας αυτής που την διαστρεβλώνουν ανάλογα με τις πρακτικές ανάγκες τους, προετοιμάζοντας την έτσι για να παίζει αργότερα τον ρολό επίσημης ιδεολογίας, και

δ) την ιδεολογοποίηση της επαναστατικής ιδεολογίας, την συντηρητικοποίηση της στην μορφή επίσημης ιδεολογίας, που είναι το τελευταίο στάδιο της ιστορικής της αποστολής. Και τώρα ξαναγυρίζω στο ζήτημα που έθεσα πριν από λίγο σχετικά με τον μαρξισμό και παρατηρώ πως αν ο μαρξισμός έχει διανύσει την πορεία που διαγράφει το παραπάνω σχήμα, κι αν δεχτούμε ότι ανήκει στις επαναστατικές ιδεολογίες (ότι υπόκειται συνεπώς στην ιστορική τους μοίρα), τότε πρέπει να αναγνωρίσουμε πως ξεπεράστηκε πια σαν επαναστατική Ιδεολογία.

Τις συνθήκες που μέσα στο δεύτερο τέταρτο του 19ου αι. καθιστούσαν αναγκαία την εμφάνιση μιας επαναστατικής κοσμοθεω­ρίας δεν θα τις αναλύσω παρά θα τις αναφέρω μοναχά: πρόκειται για την δημιουργία της μεγάλης βιομηχανίας, του συγκεντρωμένου προλεταριάτου και την εισβολή του προλεταριάτου στο προσκήνιο με τα επαναστατικά κινήματα της περιόδου 1830-1848. Διδαγμένο από την πείρα του, το προλεταριάτο ξεπερνάει την εμπειρική και σπασμωδική μέθοδο αντίδρασης (ακόμα πριν από λίγα χρόνια οι εργάτες εξεγείρονταν και κατέστρεφαν τις μηχα­νές, πιστεύοντας ότι αυτές ευθύνονται για την αθλιότητα τους) κι αρχίζει να συσπειρώνεται και να κατανοεί βαθύτερα το κοινωνικό πρόβλημα. Ο μαρξισμός έρχεται να αξιοποιήσει αυτήν την εμπειρία, υιοθέτει και εγκολπώνεται το αίτημα της καθολικής απελευθέρωσης και δημιουργεί μια κοσμοθεωρία που κα­τατείνει στην απόδειξη της αναγκαιότητας του αιτήματος αυτού (αλλά και του ότι είναι απαραίτητη η διαμόρφωση των υλι­κών όρων για να επιτευχθεί η πραγμάτωση του), τοποθετώντας το έτσι σ’ άλλη βάση από εκείνη οπού τοποθετούνταν πριν, παρουσιαζόμενο σαν αίτημα της ηθικής ή του Λόγου. Την εποχή που γεννιέται ο μαρξισμός, στην ιστορία των παραγωγικών δυνάμεων συντελείται η μεγαλύτερη ως τα τότε ανατροπή· ενώ τα προηγούμενα καθεστώτα, όσο κι αν παράλλαζαν, είχαν σαν παραγωγική τους βάση την γη και την γεωργία, το λεγόμενο καπιταλιστικό αναπτύσσει πρωτόφαντες παραγωγικές δυνάμεις, κάνει την παραγωγική διαδικασία άπειρα πιο εκτεταμένη και πο­λύπλοκη και την βάζει φανερά πια στο κέντρο της κοινωνικής ζωής, παραμερίζοντας τα φανταχτερά παραπετάσματα (προσωπικότητες, ιδέες, πολιτικά και πολεμικά γεγονότα) που κά­λυπταν πρωτύτερα τον καθοριστικό της ρόλο. Ακριβώς σαν μάρτυρας της κοσμοϊστορικής μεταβολής, που συντελείται με την έξαρση και την άμεση προβολή του παράγοντα παραγωγή, ο μαρξισμός αντιλαμβάνεται την εξέχουσα σημασία του και τον βάζει στο επίκεντρο της επαναστατικής φιλοσοφίας του. Αύτη η ανακάλυψη δίνει στο μαρξισμό το θεωρητικό κλειδί για την ερμηνεία της ιστορίας στο σύνολο και στην ενότητα της και του παρέχει την στερεή βάση στην προσπάθειά του να διεισδύσει στο μέλλον, να εικάσει δηλ. αν και πώς η κοινωνία βαίνει προς την απελευθέρωση της. Η τέτοια σύμπτωση της γένεσης του μαρξισμού με την εποχή που χάρη στην ριζική μετατροπή του χαρακτήρα του εξαίρονταν ο πρωταρχικός ιστορικός παράγον­τας, έτσι που αμέσως να γίνει αντιληπτός και να χρησιμοποιη­θεί θεωρητικά από τον μαρξισμό, εξασφαλίζει στην μεθοδολο­γία του τελευταίου κύρος αντικειμενικό και επιστημονικό που καμιά παλιότερη επαναστατική κοσμοθεωρία δεν μπορεί να διεκδικήσει ο μαρξισμός υπερέχει από τις άλλες επαναστατικές θεωρίες τόσο πολύ, όσο υπερέχει κι η παραγωγική βάση της κοινωνίας που τον γέννησε, από αύτη των προγενέστερων κοι­νωνιών. Παράλληλα όμως, κι επειδή ο μαρξισμός φιλοδοξούσε να ενισχύσει πρακτικά το κίνημα της εργατικής τάξης κι άμεσα επηρεάζονταν από τα ζωντανά ακόμα τότε καθολικά της αιτήματα, χρησιμοποίησε την μεθοδολογία του για να εκβιάσει συμ­περάσματα επιβοηθητικά του αγώνα της τάξης (π .χ. έσπευσε ν’ ανακηρύξει την τοτινή κοινωνία ώριμη για τον σοσιαλισμό). Γι’ αυτό όσοι μεταχειρίζονται την μαρξιστική μεθοδολογία πρέπει σε κάθε περίπτωση να την διαστέλλουν από τα κατά καιρούς συμπεράσματα, που απέρρευσαν απ’ αυτήν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο και για τον ένα ή τον άλλο λογο.

Πιστεύοντας πως οι γύρω του συνθήκες είναι πια ώριμες, ο επαναστάτης νομίζει ότι είναι αρκετό να τις χειριστεί «σωστά» για να οδηγηθεί μέχρι τον τελικό σκοπό, βλέπει δηλ. την πραγ­μάτωση του τελευταίου σαν πρόβλημα που θέτει η κοινωνική πράξη. Αφού όμως οι συνθήκες είναι στην πραγματικότητα ανώριμες, ο τρόπος ενέργειας, που προκρίνεται για την πραγμά­τωση του τελικού σκοπού, ουσιαστικά την υποσκάπτει – ακριβώς επειδή αντιμετωπίζει «σωστά» συνθήκες που δεν την επιτρέπουν, ακριβώς επειδή καθορίζεται με βάση τα δεδομένα που παρέχουν ανώριμες συνθήκες. Η δράση προσαρμόζεται στους ανεπαρκείς όρους και γίνεται κι αυτή ανεπαρκής, μη βοηθώντας από δω και μπρος παρά μόνο την προώθηση της ιστορίας σε περίοδο παραπέρα ωρίμανσης των υλικών όρων ο αγώνας για τον τελικό σκοπό απλώς πετυχαίνει, λιγότερο ή περισσότερο το πρόσκαιρα προοδευτικό. Θεωρώντας λοιπόν κι  ο μαρξισμός την πραγμάτωση του τελικού σκοπού σαν πρόβλημα τεθειμένο, πρακτικό, επεξεργάστηκε θεωρητικά έναν δρόμο για να φτάσει ως αυτήν, ξεκινώντας από τα δεδομένα της εποχής του· αλλ’ αφού η εποχή του ήταν ανώριμη, τα μέσα που εισηγήθηκε για την πραγμάτωση του τελικού σκοπού, αντικειμενικά αποτελούσαν άρνηση της, και απαρχή της εξιστορίκευσης, της διαστρέ­βλωσης του μαρξισμού, με την έννοια που έδωσα πιο πάνω στις λέξεις.

 

Αφίσα απο την πρώην Ανατολική Γερμανία**.

Το θεωρητικό θεμέλιο της διαστρέβλωσης αυτής είναι η αντίληψη της υποκατάστασης της εργατικής τάξης από το κόμμα, την περίφημη «πρωτοπορία», που σε τελευταία ανάλυση σημαίνει νόθευση της αυθόρμητης δράσης της και ιδεολογοποίηση των θεωρητικών της όπλων επίσης η αντίληψη ότι η ταξική συνείδηση έρχεται στο προλεταριάτο απ’ έξω, από τους αστούς διανοουμένους. Οι απόψεις αυτές ανιχνεύονται κιόλας μέσα στα κείμενα του Marx, αλλά τελειοποιούνται από τους ιδεολο­γικούς επιγόνους, αρχικά τον Kautsky και μετά τον Λένιν, χρη­σιμεύοντας σαν αφετηρία της σκέψης τους στην αντιμετώπιση των συγκεκριμένων προβλημάτων. Αλλά και η πρακτική δραστηριότητα του ιδρυτή του μαρξισμού προδιέγραψε την μελλοντική πορεία της διαστρέβλωσης: o Marx, o ίδιος που έγραψε ότι «η χειραφέτηση των εργατών είναι έργο αυτών των ιδίων», αγωνίστηκε με πάθος μέσα στην Α’ Διεθνή για μια υπερσυγκεντρωτική καθοδήγηση του εργατικού κινηματος. Από την άποψη αύτη, οι Marx, Kautsky. Λένιν, Τρότσκι. Σταλιν -ιστορικά θεωρούμενοι κι όχι με κριτήριο την γνώμη που είχε ο καθένας τους, έκτος του Marx φυσικά, για τους υπόλοιπους- σημαδεύ­ουν μια πορεία που διέπεται από εσωτερική αλληλουχία και αναγκαιότητα. Το γεγονός πάντως ότι η διαστρέβλωση του μαρξισμού κυρίως στρέφεται γύρω από το θέμα της πρωτοπο­ρίας του κόμματος και της υποκατάστασης της τάξης απ’ αυτό, απηχεί την ανικανότητα της τάξης στην συγκεκριμένη εποχή να προχωρήσει αυτούσια προς τους τελικούς της σκοπούς. Η γέ­νεση και η επικράτηση των παραπάνω αντιλήψεων γίνεται έτσι ιστορικά αναγκαία.

Στο στάδιο της ιδεολογοποίησης του, τέλος, ο μαρξισμός μπαί­νει με δύο τρόπους. Σε χώρες, όπου το υπάρχον καθεστώς, μέσα στον ασφυκτικό περίγυρο της ενοποιημένης παγκόσμιας αγο­ράς, αδυνατούσε να αναπτύξει τις παραγωγικές δυνάμεις, έτσι που έμπαινε για τις χώρες αυτές ζήτημα επιβίωσης, έγιναν επαναστάσεις που συχνά χρησιμοποίησαν τον μαρξισμό σαν ιδεολογικό όπλο και τον ιδεολογοποίησαν μετά την επικράτηση τους. Αντικειμενικά, σκοπό τους οι τέτοιες επαναστάσεις είχαν να βά­λουν την υπανάπτυκτη χώρα στον δρόμο της γρήγορης ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, ερμηνεύονται δηλ. με τον νόμο της ανισόμερης ανάπτυξης του καπιταλισμού και η ιστορική τους λειτουργία πολύ απέχει από την βραχυπρόθεσμη η μακροπρόθεσμη πραγματοποίηση του σοσιαλισμού, αν με την λέξη αυτή εννοούμε την αταξική κοινωνία το ότι ιδεολογική τους σημαία υπήρξε η α η β μορφή μαρξισμού, δεν σημαίνει τίποτα για την υφή αυτών των επαναστάσεων. Στις χώρες πάλι όπου το υπάρχον καθεστώς δείχτηκε ικανό να αναπτύσσει τις παρα­γωγικές δυνάμεις, ο μαρξισμός μπαίνει στο στάδιο της ιδεολογοποίησης χωρίς να γίνει καμία επανάσταση, μέσω των θεσμών που διαθέτει ένα ανεπτυγμένο καθεστώς, δηλ. των κομμάτων, των συνδικαλιστικών οργανώσεων κτλ. Και στην πρώτη περί­πτωση και στην δεύτερη κυριαρχεί η πίστη «πάνω απ’ όλα το κόμμα, η οργάνωση», και στην πρώτη περίπτωση και στην δεύ­τερη ο ιδεολογοποιημένος μαρξισμός αποτελεί την επίσημη ιδε­ολογία της γραφειοκρατίας.

Ώστε ο μαρξισμός έχει διανύσει το διάστημα που διέτρεξαν όλες οι επαναστατικές ιδεολογίες ως τα σήμερα. Γεννήθηκε σαν κοσμοθεωρία που ενσωμάτωσε τα καθολικά αιτήματα των καταπιεζόμενων, διαστρεβλώθηκε, δηλ. προσαρμόστηκε στην συγκεκριμένη εποχή και λειτούργησε ιστορικά, ιδεολογοποιήθηκε. Το διαρκές στοιχείο του μαρξισμού, η μεθοδολογία του, καταδείχνει ότι το άλλο, πρόσκαιρο στοιχείο, η επαναστατική ιδεο­λογία, έχει κλείσει τον βιολογικό του κύκλο, ενώ ακόμα η καθολική απελευθέρωση του ανθρώπου παραμένει αίτημα.

*Το κείμενο είναι από το βιβλίο του Παναγιώτη Κονδύλη Μελαγχολία και Πολεμική (σελ. 201- 214) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο.

**Πηγή: http://www.cartacanta.it/manifesti/poster_ddr/index5.html

Advertisements

2 responses to “Οι επαναστατικές ιδεολογίες και ο μαρξισμός (ΙΙ)

  1. Θανάσης Παπασημακόπουλος Ιανουαρίου 7, 2011 στο 16:12

    H ευημερία του ανθρώπου είναι προσπάθεια και υπόθεση ατομική…’Ο,τι συλλογικά αποπειράθηκαν να δημιουργήσουν οι άνθρωποι για μια καλύτερη ζωή των μαζών,κατέληξε σε φιάσκο!!!Πάλι στην ολιγαρχία καταλήξαμε!!

  2. Pingback: Οι επαναστατικές ιδεολογίες και ο μαρξισμός « Π.Κονδυλης (Kondylis)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: