Ερανιστής

Κείμενα, άρθρα και ροές επιλεγμένων ειδήσεων

Δημήτριος Καταρτζής: από τη χρεία να οδηγούμαστε εις τα αναγκαία


 

«Χαλνούμε πάντα τη ρωμαίκια οπού λαλούμε, κι είναι αχάλαστη, γιατ’ είν’ φυσική· μ’ όλον τούτο την καταφρονούμε.»

Δ. Καταρτζής. Τα Ευρισκόμενα. Ερμής, 1999. 205.


Λοιπόν η φρόνησή μας μάς λέγει πως η πρώτη χρεία μας και τιμή είναι να ξέρουμε καλά τη γλώσσα που συντυχαίνουμε,* την οποία και να τη γράφουμε πάλι έτζι, για να είμαστε λόγιοι και να μπορούμε στη δική μας γλώσσα με τη γλώσσα και το κοντύλι να εκφράζουμε κάθε έννοια με δικές μας λέξεις και όρους, καθώς το κάμνουν όλα τα πεπολιτευμένα έ θνη· αυτό λοιπόν γένεται, όταν η καθαυτό σπουδή μας γένεται σε αυτήνα και κάθε άλλη σπουδή μας για αυτήνα.

Ο Δημήτριος Καταρτζής (ή Φωτιάδης) (1730-1807), στάθηκε ο κυριότερος εκπρόσωπος του φαναριώτικου διαφωτισμού. Γεννήθηκε ίσως στην Κωνσταντινούπολη, όπου έμαθε τα πρώτα γράμματα, και έζησε στο Βουκουρέστι. Κατέλαβε υψηλά δικαστικά αξιώματα και τιμήθηκε με τον τίτ­λο του Μεγάλου Λογοθέτη. Σχεδίασε ένα ευρύ πρόγραμμα για τη μεταρρύθ­μιση της παιδείας της εποχής του συμφωνά με τα δυτικά πρότυπα, όπως εκ­φράστηκαν στην Εγκυκλοπαίδεια του Diderot. Τις απόψεις του αυτές τις α­νέπτυξε σε κείμενά του από το 1783 ως το 1791. Η προσωπικότητά του επη­ρέασε πολλούς εκπροσώπους του νεοελληνικού διαφωτισμού, όπως το Ρήγα Βελεστινλή, το Δανιήλ Φιλιππίδη, το Γρηγόριο Κωνσταντά, τον Αθανάσιο Χριστόπουλο και άλλους

Ο Καταρτζής στα δοκίμιά του διαπιστώνει ότι η ελληνική παιδεία σε σύγκριση με την ευρωπαϊκή υστερεί πολύ, παρόλο που και οι Έλληνες και οι ευρωπαϊ­κοί λαοί θεμελιώνουν την παιδεία τους στην ίδια πνευματική παράδοση (την αρ­χαία ελληνική σκέψη και τον πολιτισμό). Τοποθετεί τη διαφορά στη γλώσσα της παιδείας. Παρατηρεί ότι οι νέοι διαθέτουν το μεγαλύτερο μέρος των σπουδών τους στην εκμάθηση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, με συνέπεια η γενική τους μόρφωση να είναι ελλιπής. Αντλώντας από το παράδειγμα της Ευρώπης προτεί­νει την καθιέρωση της «φυσικής» γλώσσας, όπως αποκαλεί τη δημοτική, ως απο­κλειστικού γλωσσικού οργάνου της παιδείας. Ατυχέστατα, στο, αξιόλογο κατά τα άλλα, Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού δε βρήκα άλλα κείμενα του συγγραφέα, ούτε στο ανθολόγιο της λογοτεχνίας, ούτε στις μαρτυρίες, εντόπισα μόνο μερικά παραθέματα εδώ.

Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα από το παιδαγωγικό του δοκίμιο «Συμβουλή στους νέους πώς να ωφελιουνται και να μη βλάπτονται απ’ τα βι­βλία τα φράγκικα και τα τουρκικά και ποια να ‘ναι η καθαυτό τους σπουδή» (1783). Στο δοκίμιο αυτό, όπου ο Καταρτζής μιμείται τον τίτλο τον γνωστού λόγου του Μεγ. Βασιλείου, κρίνει την κατάσταση της Παιδείας στην εποχή του και προτείνει ένδιαφέρουσες λύσεις.

[Από τη χρεία να οδηγούμαστε εις τα αναγκαία]*

Του Δημητρίου Καταρτζή

Ως εδώ εδείξαμε την ασκημιά της σπουδής* μας, για να νιώσουμε καλύ­τερα την καλλονή της κατόπι στο λόγο μας. Επειδή λοιπόν κι απ’ τη χρεία πόχουμε πρέπει να οδηγιούμαστε στα αναγκαία και να τα σπου­δάζουμε, ποιος άλλος θα την δείξει αυτήνα παρά η φρόνηση, η οποία εί­ναι αρετή αρετών καθώς την είπαν οικειότερα, η συνοδιά των αρετών; Κι αλήθεια, χωρίς τη συνοδιά της καμιά αρετή δεν είν’ τέτοια· ωσάν όπου πε με,(σ.σ.= πες μου)  τι άλλο πράγμα είν’ η ελευθεριότητα παρά μια φρονιμάδα στη δο­σοληψία κι εξής αρετές ομοίως; Όθε κι οι πέντε παρθένες έχασαν την αρετή τους, γιατί δεν είχαν τη φρόνηση· άρα και η σπουδή πρέπει να γέ­νεται με φρόνηση, για να ‘ναι αρετή κι όχι κακία. Μα εννοούμε κι αυτή τη φρόνηση προσδιορισμένη στο δικό μας έθνος, γιατί κι αυτή σαν το δί­καιο διαφέρει κατά έθνη και τόπους.

Λοιπόν η φρόνησή μας μάς λέγει πως η πρώτη χρεία μας και τιμή είναι να ξέρουμε καλά τη γλώσσα που συντυχαίνουμε,* την οποία και να τη γράφουμε πάλι έτζι, για να είμαστε λόγιοι και να μπορούμε στη δική μας γλώσσα με τη γλώσσα και το κοντύλι να εκφράζουμε κάθε έννοια με δικές μας λέξεις και όρους, καθώς το κάμνουν όλα τα πεπολιτευμένα έ­θνη· αυτό λοιπόν γένεται, όταν η καθαυτό σπουδή μας γένεται σε αυτήνα και κάθε άλλη σπουδή μας για αυτήνα.

Κατά δεύτερο λόγο έχουμε να μαθαίνουμε τα ελληνικά και την παιδεία που έχουν τα ελληνικά τα συγγράματα σα μια αξιόλογη παιδεία και γλώσσα που ήταν και είναι κοντά και όλα τα έθνη της Ευρώπης και το περισσότερο για τα πατερικά μας βιβλία, αλλά και σαν απόγονοι που είμαστε των συγγρα­φέων εκείνων κι αυτωνών των βιβλίων, και μάλιστα για να καλλιεργήσου­με, να καλλωπίσουμε και να πλουτύνουμε τη γλώσσα που λαλούμε, ο έστι ν’ αναγινώσκουμε τα ελληνικά για τη γλώσσα μας, τα ρωμαίικα, κι όχι για τα ελληνικά πάλε. Επειδή όμως στα ελληνικά δεν έχουμ’ εμείς όλες τις επιστή­μες χώρια χώρια, αλλά πολλές είναι συμπεφυρμένες κι ανακατωμένες, και μάλιστα η ιστορία η εκκλησιαστική και η θύραθεν, κι η γεωγραφία και χρο­νολογία, τα δυο της μάτια, απ’ τις οποίες έχουμε μεγαλότατη χρεία· αλλά και ό,τι θε να πούμε και θε να φιλοσοφήσουμε, πρέπει πρώτα να ξέρουμε τον κόσμο και τα διάφορα μέρη του, κι εκείνα που περιέχουν: τον άνθρωπο με ό­λες τες μεγάλες ταυ φαμελιές πρώτα και τώρα, τα ζώα, φυτά κι ορυκτά.

Όθεν για να πληροφορηθεί κανείς σ’ αυτά απ’ τα βιβλία του, ελληνικά ό,τι έχουν, πρέπει να τα διαβάσ’ όλα, πράγμα όχι δυνατό σ’ όλους· στα φράγκικα πλην είν’ η ανάλυση όλων των ελληνικών μας βιβλίων. Πρέπει για τούτο λοιπόν να μάθουμε μια ζουντανή γλώσσα της Ευρώπης, όποια κι αν είναι, ας είν’ η φραντζέζικη που ‘ν’ η κοινή της· και μ’ αυτόν τον εύκολο τρόπο καταλαβαίνουμε καλά όλα τα ελληνικά μας βιβλία που ‘ν’ η πηγή της σοφίας της ευρωπαϊκής. Προσέτι, επειδή στα ελληνικά απ’ την καταστροφή μας κι εδώθες λείπ’ η συνέχεια της ιστορίας και η πρόοδος στις άλλες επιστήμες και τέχνες μ’ όλα τα παρόντα που ‘ναι στον κόσμο, πρέπει πάλε στα φραντζέζικα να τα γυρεύουμ’ αυτά, και να έχουμε οπωσούν είδησ’ απ’ όλες τις μαθήσεις,να επιμένουμε’ όμως και να προκό­βουμε με θεμέλιο σ’ εκείνην που απαιτείτο επάγγελμά μας.

* Το κείμενο και οι πληροφορίες για το συγγραφέα υπάρχουν στο βιβλίο Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α’ Λυκείου,  έκδοση του Ο.Ε.Δ.Β.

Advertisements

2 responses to “Δημήτριος Καταρτζής: από τη χρεία να οδηγούμαστε εις τα αναγκαία

  1. Αμαλία Παπαδοπούλου Νοέμβριος 12, 2012 στο 15:02

    Έψαχνα να βρω βιογραφικά στοιχεία για τον Δημήτριο Καταρτζή και στο βικιπαίδεια δεν υπάρχει σχετική σελίδα. Πως και δεν καλύψατε εσείς αυτό το κενό; Ευχαριστώ πολύ

    • Δημήτρης Νοέμβριος 27, 2012 στο 19:50

      Aιμιλία, καλημέρα. Η Βίκιπαίδεια έχει πολλά κενά, δεν ασχοληθήκαμε καθόλου όμως… Ατυχώς, ο χρόνος είναι ελάχιστος, μόλις μετά βίας προλαβαίνουμε τα υπόλοιπα.
      Αν βρήκατε πάντως κάτι για τον Καταρτζή, στείλτε το να το βάλουμε…
      Καλό βράδυ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: