Ερανιστής

Κείμενα, άρθρα και ροές επιλεγμένων ειδήσεων

Οι θέσεις του Λουί Αλτουσέρ: ιδεολογία και ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους


 

ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ TOΥ ΚΡΑΤΟΥΣ (Σημειώσεις για μια έρευνα)

Του Λουί Αλτουσέρ*

Για την αναπαραγωγή των όρων της παραγωγής.

…Τώρα πρέπει ν’ ασχοληθούμε με ένα ζήτημα, που είχαμε αναφέρει, σαν αστραπή, στην ανάλυση μας, όπου μιλούσαμε για την ανάγκη Ανανέωσης των μέσων παραγωγής σαν όρο για την ομαλή συνέχιση της ίδιας της παραγωγής. Ήταν μια ένδειξη βιαστική. Θα ασχοληθούμε τώρα ειδικά μ’ αυτήν.

«Όπως έλεγε ό Μαρξ, ακόμα κι ένα παιδί καταλαβαίνει, πως αν ένας κοινωνικός σχηματισμός δεν αναπαράγει τούς όρους της παραγωγής, επιτελώντας συγχρόνως την παραγωγική διαδικα­σία, δεν πρόκειται να επιζήσει ούτε για ένα χρόνο[1]. Ό υύστατος λοιπόν όρος της παραγωγής, ειναι η αναπαραγωγή των όρων της παραγωγής. Η αναπαραγωγή αύτη μπορεί να είναι «απλή» (να αναπαράγει δηλαδή μόνο τους όρους της υφιστάμενης παραγωγής) η «διευρυμένη» (να διευρύνει δηλαδή τους όρους αυτούς).

Ας αφήσουμε στην άκρη, για την ώρα, την τελευταία αύτη διά­κριση.

Τί είναι λοιπόν, η ααναπαραγωγή των όρων της παραγωγής;

Καταπιανόμαστε έτσι μ’ ένα θέμα συνάμα πολύ οικείο (μετά το Βιβλίο II του «Κεφαλαίου»), μα και ιδιαίτερα παραγνωρισμένο. Τα επίμονα φαινόμενα (ιδεολογικά επιφαινόμενα εμπειρικού τύπου) της απλής παραγωγής, δηλαδή της απλής παραγωγικής πρακτικής (που κι αύτη παραμένει αφηρημένη σχετικά με το σύνολο της παραγωγικής διαδικασίας), είναι τόσο ενσωματωμένα στην καθημερινή μας «συνείδηση», ώστε είναι εξαιρετικά δύσκολο, για να μην πούμε σχεδόν αδύνατο, να αρθεί κανείς ατην προβληματική της αναπαραγωγής. Ωστόσο, έξω από μια τέτοια οπτική, όλα παραμένουν αφηρημένα (όχι μόνο αποσπασματικά, άλλα και παραμορφωμένα — ακόμα και στο επίπεδο της παραγωγής, και, κατά μείζονα λόγο, της απλής παραγωγικής πρακτικής.

Ας προσπαθήσουμε να εξετάσουμε το ζήτημα μεθοδικά.

Για να απλοποιήσουμε το κείμενό μας, και εφόσον δεχόμαστε πως σε κάθε κοινωνικό σχηματισμό επικρατεί ένας τρόπος παραγωγής, μπορούμε να πούμε ότι η παραγωγική διαδικασία θέτει σε κίνηση τις υπάρχουσες παραγωγικές δυνάμεις μέσα στο πλαί­σιο και υπό το κράτος ορισμένων σχέσεων παραγωγής.

Έπεται, πως για να υπάρξει ο οποιοσδήποτε κοινωνικός σχη­ματισμός, πρέπει την ίδια ώρα που παράγει, και για να είναι σε θέση να παράγει, να αναπαράγει τους όρους της παραγωγής του. Πρέπει λοιπόν να αναπαράγει:

1)     Τις παραγωγικές δυνάμεις

2)     Τις υπάρχουσες σχέσεις παραγωγής.

Αναπαραγωγή των μέσων παραγωγής.

Όλοι αναγνωρίζουν σήμερα (ακόμα και οι αστοί οικονομολόγοι που εργάζονται στο λογιστήριο του κράτους, και οι «θεωρητικοί» της σύγχρονης «μακροοικονομικής ανάλυσης»), γιατί ο Μαρξ το απόδειξε αδιάσειστα στο Βιβλίο ΙΙ του «Κεφαλαίου», πως η παραγωγή δεν είναι δυνατή χωρίς την εξασφάλιση της αναπαραγωγής των υλικών όρων της παραγωγής: δίχως δηλαδή την αναπαραγωγή τών μέσων παραγωγής.

Ό πρώτος τυχών οικονομολόγος, που δε διαφέρει εδώ κατά τίποτα από τον πρώτο τυχόντα κεφαλαιοκράτη, οφείλει κάθε χρόνο να προβλέπει, με τι θα αντικαταστήσει ό,τι εξαντλείται και φθείρεται μέσα στην παραγωγή: πρώτες ύλες, ακίνητες εγκαταστάσεις (κτίρια), εργαλεία της παραγωγής (μηχανές) κλπ. Λέμε: ο πρώτος τυχών οικονομολόγος, πρώτος τυχών κεφαλαιοκράτης, γιατί εκφράζουν και οι δυο την άποψη της επιχείρησης, με την έννοια πως αρκούνται στη λογιστική πρακτική της επιχείρησης και μόνο σ’ αυτήν.

Γνωρίζουμε, όμως, χάρη στη διάνοια του Κεναί, που έθεσε πρώτος αυτό το «οφθαλμοφανές» πρόβλημα, και χάρη στη διάνοια τού Μαρξ που το έλυσε, ότι δεν είναι δυνατό ν’ αντιμετωπίσουμε την αναπαραγωγή των υλικών όρων της παραγωγής μόνο στο επίπεδο της επιχείρησης, επειδή δεν πληρούνται μέσα στην επιχείρηση οι πραγματικές προϋποθέσεις αυτής της αναπαραγωγής. Εκείνο που συμβαίνει στην επιχείρηση αποτελεί απλή αντανάκλαση που δίνει μόνο μια ιδέα της αναγκαιότητας για αναπαραγωγή, που δεν επιτρέπει όμως καθόλου να σκεφτούμε τις προϋπο­θέσεις και τούς μηχανισμούς της.

"Ό πρώτος τυχών οικονομολόγος, που δε διαφέρει εδώ κατά τίποτα από τον πρώτο τυχόντα κεφαλαιοκράτη, οφείλει κάθε χρόνο να προβλέπει, με τι θα αντικαταστήσει ό,τι εξαντλείται και φθείρεται μέσα στην παραγωγή: πρώτες ύλες, ακίνητες εγκαταστάσεις (κτίρια), εργαλεία της παραγωγής (μηχανές) κλπ. Λέμε: ο πρώτος τυχών οικονομολόγος, πρώτος τυχών κεφαλαιοκράτης, γιατί εκφράζουν και οι δυο την άποψη της επιχείρησης, με την έννοια πως αρκούνται στη λογιστική πρακτική της επιχείρησης και μόνο σ' αυτήν."

Μια στιγμή μόνο αν σκεφτούμε, αρκεί για να μας πείσει: ο κύριος Χ, κεφαλαιοκράτης, που παράγει στο υφαντουργείο του μάλλινα υφάσματα, οφείλει να «αναπαράγει» την πρώτη του ύλη, τα μηχανήματα του κλπ. Όμως, τα είδη αυτά δεν τα παράγει ο ίδιος για τις ανάγκες της δικιάς του μόνο παραγωγής — άλλα άλλοι καπιταλιστές: ο κύριος Ψ, μεγαλοκτηνοτρόφος προβάτων στην Αυστραλία π.χ., παράγει μαλλί, ενώ ό κύριος Φ που έχει μεταλλουργείο, παράγει μηχανήματα και εργαλεία κλπ., κλπ., κι αυτοί όμως, με τη σειρά τους, για να παράγουν τα προϊόντα αυτά, από τα όποια εξαρτάται η αναπαραγωγή των όρων παραγωγής τού κυρίου Χ, πρέπει ν’ αναπαράγουν τούς όρους της δικιάς τους παραγωγής, κ.ο.κ., επ’ άπειρον — και η όλη διαδικασία πρέπει να γίνεται σε αναλογίες τέτοιες στην εθνική και στην παγκόσμια αγορά, ώστε η ζήτηση σε μέσα παραγωγής (για αναπαραγωγή) να μπορεί να ικανοποιείται από την αντίστοιχη προσφορά.

Για να συλλάβει κανείς αυτό το μηχανισμό που καταλήγει σ’ ένα είδος «ατέλειωτης αλυσίδας», πρέπει ν’ ακολουθήσει τη «συνολική» αντιμετώπιση του Μαρξ, να μελετήσει δηλαδή τις σχέ­σεις κυκλοφορίας τού κεφαλαίου μεταξύ τού τομέα 1 (παραγωγή μέσων παραγωγής) και του τομέα 2 (παραγωγή ειδών κατανάλωσης), και πραγματοποίησης της υπεραξίας, στά Βιβλία ΙΙ και ΙΙΙ τού «Κεφαλαίου».

Δε θα μπούμε εδώ στην ανάλυση του προβλήματος αυτού. ‘Αρ­κούμαστε στην επισήμανση της αναγκαιότητας για αναπαραγωγή των υλικών όρων της παραγωγής.

* Απόσπασμα από το βιβλίο Θέσεις (βλ. εικόνα επάνω).

 


Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: