Ερανιστής

Κείμενα, άρθρα και ροές επιλεγμένων ειδήσεων

Μνημονικοί κανόνες από το Θωμά τον Ακινάτη


Μνημονικοί κανόνες από το Θωμά τον Ακινάτη

Ο  Άγιος Θωμάς Ακινάτης, γνωστός και ως Θωμάς του Ακουΐν ή Ακουΐνο, γεννήθηκε περίπου το 1225  και πέθανε στις 7 Μαρτίου του 1274.Υπήρξε  ιταλός ιερέας της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και εντάχθηκε στο Τάγμα των Δομινικανών μοναχών, όπου και διακρίθηκε ως σημαντικός φιλόσοφος και θεολόγος, εκπρόσωπος της σχολής του σχολαστικισμού. Αναφέρεται ακόμη ως Doctor Angelicus και Doctor Universalis, δηλαδή Αγγελικός Δάσκαλος και Παγκόσμιος Δάσκαλος. Το πλούσιο θεολογικό και φιλοσοφικό του έργο επηρέασε σημαντικά τη Δυτική σκέψη,  ένα μεγάλο μέρος μάλιστα της μοντέρνας φιλοσοφίας προέκυψε μέσω της πολεμικής που δημιούργησε το έργο του,  ιδιαίτερα στους τομείς της ηθικής, του φυσικού νόμου και της πολιτικής θεωρίας.

Κατά το 13ο αιώνα ο Ακινάτης μαζί με έναν επίσης σπουδαίο στοχαστή μοναχό, τον Μεγάλο Αλβέρτο, αποδίδουν στη μνήμη μία σημαντική θέση. Δίπλα στην αρχαία ελληνική  ρητορική παράδοση και στον Αυγουστίνο προσθέτουν κυρίως τον Αρι­στοτέλη και τον Αβησσυνό. Ο Ακουΐνο, άνθρωπος  αναμφίβολα χαρισματικός, λέγεται ότι είχε εξαιρετική φυσική μνήμη, ενώ ασκήθηκε συστηματικά και στην «τεχνητή μνήμη» μέσα από τη διδασκαλία του Μεγάλου Αλβέρτου στην Κολωνία.

Να σημειώσουμε ότι η μνήμη, ως τεχνική ή ως «περιεχόμενο» κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους έπαιζε  σημαντικό ρόλο στον κοινωνικό, πολιτι­σμικό και σχολικό κόσμο. Ο άνθρωπος του  Μεσαίωνα απέδιδε γενικά  σεβασμό και κύρος στους γέροντες επειδή τούς έβλεπε ως θεματοφύλακες μια μνήμης χρήσιμης για την κοινότητα ή την πόλη.

Στον τομέα της λογοτεχνίας, εξάλλου,  για μεγάλο διάστημα η προφορικότητα συνεχίζει να υφίσταται δίπλα στη γραφή, και η μνήμη αποτελεί ένα από τα συστατικά στοιχεία της μεσαιωνικής λογοτεχνίας. Το επικό άσμα που αναπτύσσεται την ίδια περίοδο απαιτεί μεθόδους και δεξιότητες απομνημόνευσης από την πλευρά του τροβα­δούρου ή του θεατρίνου, όπως άλλωστε και από την πλευρά του ακρο­ατή.   Ο Paul Zumthor αναφορικά με τον επικό «ήρωα» σημειώνει έυστοχα:

«Ο «ήρωας» δεν υφί­σταται παρά στο πλαίσιο του άσματος, αλλά δεν υφίσταται λιγότερο μέσα στη συλλογική μνήμη της οποίας μετέχουν οι άνθρωποι, ο ποιητής και το κοινό»*

Τα πράγματα είναι ανάλογα και στο σχολικό και εκπαιδευτικό περιβάλλον, για τον ύστερο Μεσαίωνα ο Pierre Rich  στο έργο του Έθιμα του Murbach, γράφει χαρακτηριστικά:

«Ο μαθητής οφείλει να καταγράφει τα πάντα στη μνήμη του. Δεν θα ήταν υπερβολικό να επιμείνει κανείς πάνω σε αυτή την πνευματική δεξιότητα που χαρακτηρίζει και Θα χαρακτηρίζει για πολύ καιρό ακόμα όχι μονάχα το δυτικό κόσμο αλλά και την Ανατολή. Όπως ο μικρός Μουσουλμάνος και ο μικρός Εβραίος, έτσι και ο Χριστιανός μαθητής σχολείου οφείλει να γνωρίζει απέξω τα ιερά κείμενα. Αρχικά το ψαλτήρι, που το μαθαίνει λίγο-πολύ γρήγορα —για άλλους χρειάζονται πολλά χρόνια—, και έπειτα, αν είναι μοναχός, τον κώδικα των Βενεδικτίνων».*

Η τεράστια αίθουσα της μνήμης

 

Φωτό: Έρασμος, (Erasmus Desiderius). (27 Οκτωβρίου, πιθ. 1466 – 12 Ιουλίου 1536), ήταν διακεκριμένος Ολλανδός ανθρωπιστής και θεολόγος.: «Αν και δεν αρνούμαι πως οι τόποι και οι εικόνες μπορούν να βοηθήσουν τη μνήμη, η κάλλιστη μνήμη Θεμε λιώνεται εξίσου πάνω σε τρία πολύ σημαντικά πράγματα: τη μελέτη, την τάξη και την εφαρμογή».

Εκείνη την εποχή, η αποστήθιση σημαίνει γνώση. Οι δάσκαλοι επιδιώκουν και εύχονται οι μαθητές τους να ασκούνται στην αποστήθιση όλων όσων διαβάζουν, φαντάζο­νται και επινοούν διάφορες μνημοτεχνικές μεθόδους, συνθέτουν αλφαβητικά ποιημα­τάκια (versus memoriales) που επιτρέπουν την εύκολη συγκράτηση της γραμματικής, βρίσκουν τρόπους να υπολογίζουν τις γιορτές, φτιάχνουν αρκτικόλεξα κλπ. Πριν προχωρήσουμε στα συμπεράσματα του Ακινάτη, νομίζω ότι έχει μια σημασία να παραθέσουμε μια μεσαιωνική περιγραφή της μνήμης η οποία ταυτόχρονα αποτελεί, σύμφωνα με τον Ζακ Λε Γκοφ,  «μια εμβάθυνση και μια χριστιανική διασκευή της θεωρίας της αρχαίας ρητο­ρικής πάνω στη μνήμη.» Ας δούμε πώς περιγράφει ο Αυγουστίνος την «τεράστια αίθουσα της μνήμης»:

«Πηγαίνω στις χώρες και τα πελώρια παλάτια της μνήμης, όπου βρίσκονται οι θησαυροί αμέτρητων εικόνων, που κομίσαμε έλκοντάς τες από όλα τα πράγματα που έχουν συλλάβει οι αισθήσεις, εκεί έχουν αποτεθεί όλα τα προϊόντα της σκέψης μας, αποκτημένα ενισχύοντας ή εξασθενίζοντας τις αντιλή­ψεις των αισθήσεων, ή μεταμορφώνοντάς τες με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, βρίσκω επίσης εκεί όλα αυτά που έχουν τεθεί ως παρακαταθήκη και προς φύλαξη και δεν έχουν ακόμη καταβροχθισθεί και ταφεί από τη λήθη. Όταν εισχωρώ εκεί, ανακαλώ άλλες εικόνες που θέλω. Ορισμένες εμφανίζονται αμέσως, άλλες με κάνουν να τις επιθυμήσω περισσότερο, λες και τις έλκω από πιο σκοτεινά δοχεία. Ορισμένες προστρέχουν μαζικά και, ενώ αναζητώ και αποζητώ κάποιες άλλες, μπαίνουν μπρο­στά σαν να λένε: «Δεν είμαι εγώ;» Κι εγώ, με το χέρι του μυαλού μου, τις διώχνω από το πρόσωπο της θύμησης, μέχρις ότου εκείνη που ανα­ζητώ αποκαλυφθεί και αφήσει την κρύπτη της για να παρουσιασθεί στα μάτια μου. Άλλες έρχονται υπάκουα, σε διατεταγμένες ομάδες, στο μέτρο που τις καλώ οι πρώτες αποχωρούν μπροστά στις επόμενες και, καθώς αποτραβιούνται, κρύβονται από τη ματιά μου, έτοιμες να επιστρέψουν όταν το θελήσω. Πράγματα που εμφανίζονται όταν πω κάτι απ’ έξω».*

Ο Θωμάς ο Ακινάτης, όπως και ο Μέγας Αλβέρτος, πραγματεύεται στο έργο του Θεολογική Σύνοψη (Summa Theologicae) την τεχνητή μνήμη μέσα από την αρετή της σύνεσης, ενώ, στη βάση της κλασικής θεωρίας των τόπων και των εικόνων κι αυτός, διατυπώνει τέσσερις μνημονικούς κανόνες:

1)Πρέπει να βρίσκουμε «σύμβολα κατάλληλα για τα πράγματα που θέλουμε να Θυμούμαστε»· και η Frances Yates [σελ. 87J σχολιάζει: «Εί­ναι απαραίτητο, σύμφωνα με τη μέθοδο αυτή, να επινοούμε σύμβολα και εικόνες επειδή οι απλές και πνευματικές προθέσεις διαφεύγουν εύκολα από την ψυχή, εκτός αν είναι, για να το θέσουμε έτσι, συνδεδεμένες με υλικά σύμβολα, κι αυτό γιατί η γνωστική ικανότητα του ανθρώπου είναι πιο ισχυρή σε ότι αφορά στις sensibilia. Αυτός είναι ο λόγος που η μνη­μονική ιδιότητα είναι εγκατεστημένη στο τμήμα της ψυχής που έχει να κάνει με τις αισθήσεις». Η μνήμη είναι συνδεδεμένη με το σώμα.

2)     Πρέπει έπειτα να τακτοποιούμε «σε μία καθορισμένη τάξη τα πράγματα που θέλουμε να θυμούμαστε, κατά τρόπον ώστε από ένα σημείο που θυμούμαστε να μπορούμε εύκολα να περάσουμε στο επόμε­νο». Η μνήμη είναι λόγος [raison].

3)     Πρέπει να «επιμένουμε επιμελώς στα πράγματα που θέλουμε να θυμούμαστε και να επιδιδόμαστε σε αυτά με ενδιαφέρον». Η μνήμη είναι συνδεδεμένη με την προσοχή και την πρόθεση.

4)    Πρέπει να «αναλογιζόμαστε αυτό που θέλουμε να θυμούμαστε». Γι’ αυτόν το λόγο ο Αριστοτέλης λέει πως ο «αναλογισμός συντηρεί τη μνήμη» αφού «η συνήθεια είναι όπως η φύση».*

Ο δομινικανός Giovanni da San Gimignano, στο έργο του Summa de exemplis ac similitudinibus rerum. κατά τις αρχές του 14ου αιώνα, εντάσ­σει σε σύντομες διατυπώσεις τους κανόνες του Ακινάτη:

«Υπάρχουν τέσσερα πράγματα που βοηθούν έναν άνθρωπο να έχει μία καλή μνήμη.

Το πρώτο είναι να τακτοποιεί σε μια καθορισμένη τάξη τα πράγματα που θέλει να θυμάται.

Το δεύτερο είναι να επιδίδεται σε αυτά με ενδιαφέρον.

Το τρίτο είναι να τα αντιστοιχίζει προς ασυνήθιστα σύμβολα.

Το τέταρτο είναι να τα επαναλαμβάνει με το να τα αναλογίζεται συχνά»*

Η σπουδαιότητα αυτών των κανόνων προκύπτει από την επίδραση που άσκησαν, για αιώνες, κυρίως από το 14ο μέχρι το 16ο, στους θεωρητικούς της μνήμης, στους θεολόγους, στους παιδαγωγούς και στους καλλιτέχνες.

Ο Εράσμιος, ωστόσο, στο έργο του De ratione studii που εκδόδηκε το 1512 στη Βενετία, διατυπώνει τις επιφυλάξεις του για τη «μνημονική επιστήμη»:

«Αν και δεν αρνούμαι πως οι τόποι και οι εικόνες μπορούν να βοηθήσουν τη μνήμη, η κάλλιστη μνήμη Θεμε­λιώνεται εξίσου πάνω σε τρία πολύ σημαντικά πράγματα: τη μελέτη, την τάξη και την εφαρμογή»

Ο Έρασμος θεωρεί την τέχνη της μνήμης μάλλον ως ένα «παράδειγμα της μεσαιωνικής και σχολαστικιστικής διανοητικής βαρβαρότητας» και συνιστά να είμαστε επιφυλακτικοί ειδικά έναντι των μαγικών πρακτικών περί μνήμης. Ο  Μελάγχθων, στο Rhetorica elementa (Βενετία 1534), ταυτίζει ουσιαστικά τη μνήμη με τη φυσιολογική εκμάθηση της γνώσης και  απαγο­ρεύει στους φοιτητές του τις μνημονικές τεχνικές, τα μνημονικά «κόλπα».

 

 

* Πηγή: Τα αποσπάσματα είναι από το βιβλίο Ιστορία και μνήμη του Ζακ Λε Γκοφ. Από εκεί πήρα και τις περισσότερες πληροφορίες για το σημείωμα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: