Ερανιστής

Κείμενα, άρθρα και ροές επιλεγμένων ειδήσεων

Παρελθόν και παρόν στο πλαίσιο της άγριας σκέψης


Το βιβλίο περιλαμβάνει τέσσερις ενότητες οι οποίες αναφέρονται σε Βασικές έννοιες της ιστορικής επιστήμης αλλά και σε θεμελιώδεις κατηγορίες του πολιτισμού μας: στη σχέση παρελθόντος και παρόντος, στη σχέση ανάμεσα στο "αρχαίο" και το νεοτερικό, στη μνήμη, τέλος στην ιστορία. Ο Λε Γκοφ εξετάζει την ιστορικότητα των εννοιών αυτών, δηλαδή πώς δημι-ουργήθηκαν, πώς άλλαξαν, ποιες διαπλοκές είχαν κάθε φορά με την εποχή τους, πώς χρησιμοποιούνται όταν σκεφτόμαστε τα περασμένα, πώς έγιναν εργαλεία των ιστορικών. Πρόκειται για ένα κείμενο το οποίο είναι ταυτόχρονα εγκυκλοπαίδεια των ιστορικών σπουδών αλλά και θεωρητικός στοχασμός πάνω στην ιστορία. Ο συγγραφέας παρουσιάζει την ιστορική σκέψη από την αρχαιότητα ως τη σύγχρονη εποχή, και παρ' όλο που επικεντρώνεται στη δυτική ιστορική παράδοση, δεν περιορίζεται σ' αυτήν. Το έργο απευθύνεται τόσο στους ιστορικούς, στους κοινωνικούς επιστήμονες και στους εκπαιδευτικούς, όσο και σε όλους εκείνους που θέλουν να καλλιεργήσουν την ιστορική τους «συνείδηση και να εκλεπτύνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την ιστορία.( από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Ο Ζακ Λε Γκοφ είναι Γάλλος ιστορικός. Γεννήθηκε στην Τουλόν το 1924, και σπούδασε στο Πα­ρίσι, στην Οξφόρδη και στην Πράγα.  Το 1972 διαδέχτηκε τον Φερνάν Μπρωντέλ στη διεύθυνση της ficole pratique des hautes etudes, της σχολής που δε­ξιώθηκε κατά κύριο λόγο την ιστορική αντίληψη του περιοδικού Annales, στο οποίο υπήρξε συνδιευθυντής. Το κύριο πεδίο των ερευνών του είναι ο δυτικός μεσαίωνας. Τα σημαντικότερα έργα του, πολλά από τα οποία έχουν μετα­φρασθεί σε πολλές γλώσσες και στα ελληνικά, είναι  Οι διανοούμενοι στο Μεσαίωνα (1957), Ο πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης (1964), Για έναν άλλο Μεσαίωνα (1977), Η γέννεση του Καθαρτηρίου (1981), Το μεσαιωνικό φαντασιακό (1986), Ο Άγιος Λουδοβί­κος ( 1996) κ.ά. Τα ενδιαφέροντα του Λε Γκοφ για τη θεωρία και τη μέθοδο της ιστορίας αποτυπώθηκαν στους τρεις τό­μους που επιμελήθηκε με τον Πιερ Νορά. Το έργο της ιστορίας (1974), στο έργο Η νέα ιστορία, που επιμελήθηκε με τους Ροζέ Σαρτιέ και Ζακ Ρεβέλ (1978), στο ανά χείρας έργο και σε πολ­λά άρθρα. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο Λε Γκοφ στην αλλαγή της σχολικής αντίληψης για τη διδασκαλία της ιστο­ρίας, καθώς και στην εκλαΐκευση της ιστορικής γνώσης μέσα από την τηλεό­ραση και τον τύπο. Παρακάτω δημοσιεύευται ένα απόσπασμα (σελ. 32-33) από το βιβλίο αριστερά, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νεφέλη και νομίζω ότι αξίζει τα λεφτά του.

Παρελθόν και παρόν στο πλαίσιο της άγριας σκέψης

Του Ζακ Λε Γκοφ

Η διάκριση παρελθόντος/παρόντος στις «ψυχρές» κοινωνίες, για να επανέλθουμε στο λεξιλόγιο του Κλωντ Λεβί-Στρως, είναι πιο ισχνή από όσο στις «θερμές» κοινωνίες και ταυτόχρονα διαφορετική. Πιο ισχνή γιατί η ουσιαστική αναφορά στο παρελθόν είναι αυτή σε ένα χρόνο μυθικό, χρόνο της δημιουργίας, της χρυσής εποχής, και γιατί ο χρόνος που υποτίθεται πως έχει κυλίσει μεταξύ της πλάσης και του παρόντος είναι γενικά πολύ «συμπιεσμένος» [«aplati»]. Διαφορετική επειδή «ίδιον της άγριας σκέψης είναι η αχρονικότητά της. Θέλει να συλλαμβάνει τον κόσμο ως ολότητα συγχρονική και ταυτόχρονα διαχρονική» [Levi-Strauss, 1962, σ. 348].
Μέσα από τους μύθους και τις τελετουργίες, η άγρια σκέψη εγκαθι-δρύει μια ιδιαίτερη σχέση μεταξύ παρελθόντος και παρόντος: «Η μυθική ιστορία παρουσιάζει το παράδοξο να είναι ταυτόχρονα συζευγμένη και διαζευγμένη σε σχέση προς το παρόν… Χάρη στην τελετουργία, το «διαζευγμένο» παρελθόν του μύθου αρθρώνεται, από τη μια, με τη βιολογική και την εποχική περιοδικότητα και, από την άλλη, με το «συζευγμένο» παρελθόν που ενώνει, κατά μήκος των γενεών, τους νεκρούς και τους ζωντανούς» [αυτόθι, σ. 313].
Αναφορικά με τις αυστραλιανές φυλές, διακρίνει κανείς ιστορικές ή μνημονευτικές τελετουργίες, που «επανασυστήνουν την ιερή και ευοίωνη ατμόσφαιρα των μυθικών καιρών —εποχή του «ονείρου» λένε οι Αυστραλοί—, των οποίων ανακλούν, σαν σε καθρέφτη, τους πρωταγωνιστές και τα σημαντικά γεγονότα», που «μεταφέρουν το παρελθόν στο παρόν», και τελετουργίες πένθους που «αντιστοιχούν σε ένα αντίστροφο διάβημα: αντί να εμπιστεύονται σε ζωντανούς ανθρώπους την ευθύνη της προσω-ποποίησης των μακρινών προγόνων, οι τελετουργίες αυτές εξασφαλίζουν την αναμετατροπή ανθρώπων που δεν έχουν πάψει να είναι ζωντανοί σε προγόνους» οι οποίοι, κατά συνέπεια, μεταφέρουν «το παρόν στο παρελθόν» [αυτόθι, σ.314].

..»]

Στους Σάμο του Άνω Βόλτα, οι τελετουργίες που αφορούν στο θάνατο, τον οποίο και προσπαθούν να καθυστερήσουν μέσω θυσιών, μαρτυρούν «μια ορισμένη αντίληψη για ένα χρόνο που ενυπάρχει, που δεν υποτάσσεται στους κανόνες της χρονολογικής κατάτμησης» ή μάλλον στους κανόνες «των σχετικών χρονικοτήτων».

Στους Νούερ, όπως και σε πολλούς άλλους «πρωτόγονους», το παρελθόν υπολογίζεται σύμφωνα με τις ηλικιακές τάξεις: ένα πρώτο παρελθόν αφορά στις μικρές ομάδες, και εξαφανίζεται γρήγορα «στα μυστηριώδη βάθη του παλιού καιρού» ένα δεύτερο παρελθόν συνιστά «τον ιστορικό χρόνο, μια σειρά σημαντικών και αξιοσημείωτων για μία φυλή [tribu] γεγονότων» (κατακλυσμοί, επιδημίες, σιτοδείες, πόλεμοι), ο οποίος ανάγεται πολύ πέρα από τον ιστορικό χρόνο των μικρών ομάδων, αλλά περιορίζεται πιθανότατα σε μια πεντηκονταετία, κατόπιν έρχεται «μια διάταξη παραδόσεων» όπου η ιστορία «ενσωματώνεται σε ένα μυθικό πλέγμα», ενώ πέρα από αυτό εκτείνεται ο ορίζοντας του καθαρού μύθου, όπου συγχέονται «ο κόσμος, οι λαοί, οι πολιτισμοί» που «όλοι τους υπήρξαν ταυτόχρονα, από την εποχή του ίδιου αθάνατου παρελθόντος».

Για τους Νούερ, «η διάσταση του χρόνου έχει μικρό βάθος, αυτό που μπορούμε να αντιληφθούμε ως ιστορία σταματά έναν αιώνα πριν, και η παράδοση μας μεταφέρει, πολύ γενναιόδωρα, μονάχα σε δέκα ή δώδεκα γενεές στο πλαίσιο της δομής της γραμμής συγγένειας… θα εκτιμήσει κανείς πόσο μικρό είναι το βάθος του χρόνου των Νούερ όταν μάθει πως το δέντρο κάτω από το οποίο ήρθε στη ζωη η ανθρωπότητα παρέμενε ακόμη όρθιο στα δυτικά της χώρας των Νούερ πριν από λίγα χρόνια!…» [Evans-Pritchard, 1940, σελ. 128- 133].
Αλλά η αίσθηση ενός ιστορικού παρελθόντος κρύβεται στους κόλπους της (κατά τα άλλα βαθιά συγχρονικής) άγριας σκέψης. Ο Λεβί- Στρως πιστεύει ότι δύναται να την ανακαλύψει στους Αράντα της κεντρικής Αυστραλίας διά μέσου των σαρίνγχα, «αντικειμένων από πέτρα ή ξύλο, ωοειδούς, κατά προσέγγιση, μορφής, με μυτερές ή στρογγυλεμένες άκρες, χαραγμένων συχνά με συμβολικά σημάδια…» στα οποία βλέπει εντυπωσιακές αναλογίες με τα δικά μας αρχειακά έγγραφα. «Τα σαρίνγκα είναι οι απτοί μάρτυρες της μυθικής περιόδου… κατά τον ίδιο τρόπο, αν εμείς χάναμε τα αρχεία μας, το παρελθόν δεν θα ακυρωνόταν ως εκ τούτου: θα έχανε ό,τι θα είχαμε την τάση να αποκαλέσουμε διαχρονική του γεύση, θα υφίστατο ακόμη ως παρελθόν αλλά διατηρη-μένο μονάχα σε αντίγραφα, σε βιβλία, σε θεσμούς, ακόμα και σε μια κατάσταση, όλα τους σύγχρονα ή πρόσφατα. Κατά συνέπειαν, και αυτό θα εκτείθετο στη συγχρονία» [Levi-Strauss, ό.π., σελ. 316-321].
Σε ορισμένους λαούς της Ακτής του Ελεφαντόδοντος, η συνείδηση ενός ιστορικού παρελθόντος έχει ήδη αναπτυχθεί χέρι με χέρι με μια πολ-λαπλότητα διαφορετικών χρόνων. Οι Γκερέ δείχνουν έτσι να έχουν πέντε διαφορετικούς τύπους χρονικών κατηγοριών:

1) το μυθικό χρόνο, χρόνο του μυθικού προγόνου, μετά από τον οποίο υφίσταται ένα παρελθόν που φτάνει μέχρι τον πρώτο αληθινό προπάππο

2) τον ιστορικό χρόνο, ένα είδος επικού τραγουδιού του σογιού

3) το γενεαλογικό χρόνο, που μπορεί να φτάσει σε βάθος περισσότερων από δέκα γενεών

4) το βιωμένο χρόνο, που υποδιαιρείται στον παλαιό χρόνο, από τη μια, χρόνο πολύ σκληρό, χρόνο των πολέμων μεταξύ των φυλών, των σιτοδειών, της απληστίας, χρόνο της αποικιοποίησης που απελευθέρωσε και ταυτόχρονα σκλάβωσε, και στο χρόνο της Ανεξαρτησίας, από την άλλη, ο οποίος, παραδόξως, γίνεται αισθητός ως χρόνος της καταπίεσης κάτω από την επήρεια της πολιτικής του εκσυγχρονισμού

5) τον προβολικό χρόνο, χρόνο όπου φαντάζονται το μέλλον [Α. Schwartz, στο Temps et developpement, σελ. 60-61].

Ζακ Λε Γκοφ

Advertisements

3 responses to “Παρελθόν και παρόν στο πλαίσιο της άγριας σκέψης

  1. Pingback: Μνημονικοί κανόνες από το Θωμά τον Ακινάτη | Ερανιστής

  2. Pingback: Η εξέλιξη της μνήμης: από την προφορικότητα στη γραφή, από την προϊστορία στην Αρχαιότητα | Ερανιστής

  3. Pingback: Η εξέλιξη της μνήμης: από την προφορικότητα στη γραφή, από την προϊστορία στην Αρχαιότητα | Ερανιστής

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: