Ερανιστής

Κείμενα, άρθρα και ροές επιλεγμένων ειδήσεων

O ιστορικός συμβιβασμός του Ε. Berlinguer: PCI και Κ.Κ.Ε.(ΙΙ)


To πρώτο μέρος υπάρχει εδώ.

O ιστορικός συμβιβασμός του Ε. Berlinguer: PCI και Κ.Κ.Ε.(ΙΙ)*

του Βασίλη Φούσκα

"Η πτώση του S. Alliente στη Χιλή, που ηγείτο της Λαϊκής Ενό τητας έχοντας την κυβερνητική εξουσία με το 41% των συναινέ σεων, έθετε στην ηγεσία τότε του PCI το εξής ερώτημα: μήπως ένας προοδευτικός αριστερός σχηματισμός δεν μπορεί να αρκεστεί στο 41% ή και στο 50% των ψήφων, ώστε ν' ανοίξει το δρόμο του κοι νωνικού μετασχηματισμού κατέχοντας ήδη την κυβερνητική εξου σία;72-10 Ο Ε. Berlinguer σκέφθηκε πως η πολιτική στρατηγική του ιστορικού συμβιβασμού των δύο μεγαλύτερων κομμάτων της δημο κρατίας θα απαντούσε και σ' αυτό το ερώτημα."

«Θα εξετάσουμε σ’ αυτή την ενότητα τους συσχετισμούς, τις ειδι­κές συνθήκες και τον τρόπο που τείνει να πραγματωθεί -αλλά που ποτέ δεν πραγματώνεται- ο ιστορικός συμβιβασμός του Ε. Berlinguer στην Ιταλία. Θα εκτιμήσουμε δηλαδή μερικά βασικά δεδομένα και τις αντίστοιχες διαφοροποιήσεις με την ελληνική περίπτωση αρχίζοντας με μία σύγκριση σε επίπεδο κομμάτων (κύρια του PCI και του ΚΚΕ).

Ποια ήταν τα βασικά χαρακτηριστικά του PCI ως μαρξιστικού κόμματος μαζών, που το διέκριναν όχι μόνο από το ΚΚΕ, αλλά και από πολλά άλλα κόμματα -κομμουνιστικά ή όχι- της Δύσης;

α. Αμέσως-αμέσως η πρώτη διαφορά μεταξύ ΡCI-ΚΚΕ: το ΚΚΕ oυδέποτε υπήρξε κόμμα μαζών –εξαιρούμε εδώ την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης- ουδέποτε θέλησε να μετασχηματιστεί δημιουρ­γικά αναπτύσσοντας μία οργανική και ανοιχτή σχέση με τις μάζες και τις διαθέσεις τους, παρέμεινε ένα κόμμα στελεχών συνεκτικό δήθεν και χωρίς ρωγμές στη γραφειοκρατία του, που συνέδεε πανοπτικά υλικά δίκτυα και ιμάντες μεταβίβασης στο κοινωνικό/κομ­ματικό (οργανώσεις βάσεις, συνδικάτα, φορείς κλπ.)(1). Αυτό βέ­βαια κάθε άλλο παρά σημαίνει πως το ΚΚΕ δεν είναι λαϊκιστικό κόμμα, ενώ το PCI ήταν. Επαναλαμβάνουμε πως το αποφασιστικό κριτήριο για το αν κάποιο κόμμα είναι ή όχι λαϊκιστικό εξαρτάται με το αν είναι αντίθετο -άμεσα ή έμμεσα- στην καπιταλιστική ανά­πτυξη των κοινωνικών παραγωγικών δυνάμεων στην πορεία προς την εξουσία. Μ’ αυτή την έννοια, το ΚΚΕ ήταν σαφώς «περισσότε­ρο» λαϊκιστικό από το PCI και θα φανεί στη συνέχεια αυτό(2).

β. Η κληρονομιά του Gramsci στο PCI και το δεσπόζον παρά­γωγο της: η διανοητικότητα και η πολιτικο-θεωρητική κατάρτιση της εκάστοτε πολιτικής του ηγεσίας. Και μ’ αυτή την έννοια, γεγο­νός που αποτελεί ταυτόχρονα κι ένα παράδοξο αλλά που στο βά­θος δεν είναι καθόλου παράδοξο, οι εκάστοτε ιστορικές ηγεσίες του PCI ήταν – τηρουμένων των αναλογιών- εφάμιλλες των ικανο­τήτων της ηγεσίας του μπολσεβίκικου κόμματος που διεύθυνε την επανάσταση του 1917. Σε ριζική αντίθεση και πλήρη ρήξη με τον εργατισμό και τον εμπειρισμό της  σταλινικής κληρονομιάς, το PCI πα­ρέμενε έως και πρόσφατα το μοναδικό σε παγκόσμια κλίμακα μαζικό κομμουνιστικό πολιτικό υποκείμενο που διατηρούσε αυτή τη βαθιά μαρξιστική παράδοση: την απόλυτα θετική σημασία του οργανικού διανοούμενου, η πολιτική και οργανωτική παρουσία του οποίου συγκροτούν αναντικατάστατες λειτουργικές συνθήκες sine qua non για την ιστορική προοπτική του κόμματος και της κοινω­νίας, δηλαδή τον κομμουνισμό.


γ. Δύο άλλα βασικά χαρακτηριστικά του PCI, που το διαφορο­ποιούν ριζικά από το ΚΚΕ και τα άλλα κομμουνιστικά κόμματα, ήταν η διευρυμένη εσωκομματική του δημοκρατία και η κριτική του αποστασιοποίηση έως και η πλήρης αποδέσμευση από τα στα­λινικά καθεστώτα. Οι πολιτικές διαστάσεις αυτών των γνωρισμάτων διευρύνονται, αν ληφθούν υπόψη τα ενισχυμένα δημοκρατικά αντανακλαστικά των δυτικών κοινωνιών, αποτέλεσμα ακριβώς της ισχυρής κοινωνίας των ιδιωτών. Αλλά εδώ θα πρέπει να κάνουμε μία διευκρίνιση, προκειμένου ν’ αποκρουστεί η αντίληψη σύμφω­να με την οποία η αποδέσμευση του PCI από το ΚΚΣΕ και η κα­τοχύρωση της εσωκομματικής δημοκρατίας αποτελούσαν κινήσεις σκοπιμότητας για την προσέλκυση των ψηφοφόρων. Το αντίθετο ακριβώς. Επιλέγοντας τον πιο δύσκολο δρόμο και σε συνθήκες ψυχρού πολέμου, οι σχετικές ενέργειες ήταν καρπός αποδοχής των απαιτήσεων των μαζών σε συγκερασμό μ’ ένα πλούτο επιστήμονικών αναλύσεων και παρατηρήσεων. Όσο για την εσωκομματική πάλη, αυτή ήταν εξαιρετικά σφοδρή πάνω σ’ αυτά τα ζητήματα.(3)

δ. Τέλος, ν’ αναφέρουμε τις αυτοδιαχειριστικές εστίες που ανα­πτύχθηκαν στην ιταλική κοινωνία και με την ενθάρρυνση του PCI μέσα στο έντονα ριζοσπαστικοποιημένο κοινωνικό κλίμα της δε­καετίας του 1970. Όπως έγραφε ο ίδιος ο Ε. Berlinguer: «Να εισά­γουμε συγκεκριμένα «στοιχεία σοσιαλισμού» μέσα στην κοινωνία, για να δείξουμε και να κατανοήσει συγκεκριμένα ο πολίτης ποια είναι τα ιδανικά μας»(4).

«Ακόμα και σήμερα - δεκατέσσερα χρόνια μετά - η κυβέρνηση, που σχηματίστηκε στις αρχές Ιουλίου 1989, σπάνια αποκαλείται με το όνομά της: κυβέρνηση Τζαννετάκη. Και ας γεννήθηκε ύστερα από άψογες κοινοβουλευτικές διαδικασίες. Και ας πήρε ψήφο εμπιστοσύνης από την εθνική αντιπροσωπεία. Και ας αποτέλεσε την ασφαλιστική βαλβίδα που εκτόνωσε ακίνδυνα τη βαθιά πολιτική κρίση. Και ας έγινε το έργο της ομόφωνα δεκτό από όλους. H ανασυνταχθείσα (τότε) και ανασυντασσόμενη (μέχρι και σήμερα) αντίδραση δεν την είπε ποτέ με το όνομά της. Κατά καιρούς και περιστάσεις και πάντα ανάλογα με τις εκάστοτε ανάγκες της ανθρωποβόρας προπαγάνδας τους την αποκαλούσαν πότε "συγκυβέρνηση Δεξιάς - Αριστεράς", πότε "ανίερη αριστεροδεξιά συμμαχία", πότε "κυβέρνηση του ανιστόρητου ιστορικού συμβιβασμού", πότε "κυβέρνηση ρεβανσιστών", πότε "αντισοσιαλιστική συμπαράταξη" κ.λπ. κ.λπ." Τα παραπάνω αποδίδονται στο Χαρίλαο Φλωράκη. Περισσότερα στην πηγή: Χαρίλαος Φλωράκης - Ο λαϊκός ηγέτης. Συγγραφέας του ο δημοσιογράφος κ. Χρήστος Θεοχαράτος (έκδοση της Τυποεκδοτικής AE). Βρήκα τα αποσπάσματα στο Βήμα Κυριακή 7 Δεκεμβρίου 2003(κλικ στην εικόνα)j.

Αλλά αν το PCI με το ΚΚΕ ήταν δύο εντελώς διαφορετικά πολι­τικά μεγέθη, το ΚΚΕ εσωτ. υπήρξε πιστή αντιγραφή του PCI. Εναρ­γέστερο παράδειγμα η γραμμή της αντιδικτατορικής ενότητας της πρώτης περιόδου της μεταπολίτευσης (ΕΑΔΕ),που έβλεπε κίνδυνο εκφασισμού στην Ελλάδα και αποτέλεσε πιστή απομίμηση του ιστορικού συμβιβασμού του Ε. Berlinguer (5). Αν και δεν είναι εδώ που θέλουμε να σταθούμε, τα αναφέρουμε όλα αυτά ως παράδειγ­μα, για να υπογραμμίσουμε τη μηχανιστική μεταφορά ξένων πολι­τικών προτύπων και συμπεριφορών σε συγκυρίες και συσχετισμούς όπως η ελληνική, εντελώς διαφορετικών τόσο από την ιταλική όσο και από τα σταλινικά καθεστώτα. Σ’ αντίθεση όμως με την κομουνιστογενή Αριστερά, το ΠΑΣΟΚ ήταν σε ευθεία αντιστοιχία και διαλεκτική σύνδεση με την ελληνική πραγματικότητα, τα προβλήματά της, την ιστορία της. Γι’ αυτό και πέτυχε τούτος ο λαϊκισμός ως πολιτική στρατηγική.

Να δούμε τώρα τους πολιτικο-ιδεολογικούς συσχετισμούς και την κατάσταση των κομμάτων την εποχή που εκπονήθηκε ο ιστορι­κός συμβιβασμός ως πολιτική στρατηγική εξουσίας, να δούμε δη­λαδή το στρατηγικό πεδίο της πολιτικής πάλης των τάξεων επί επο­χής Ε. Berlinguer.

Το πολιτικό σύστημα της ιταλικής πολιτικής δημοκρατίας το 1975 αλλά και το 1989 μπορεί να χαρακτηρισθεί ως μία συναινετική πο­λιτική δημοκρατία με χριστιανοδημοκρατική δεσπόζουσα (στο εξής: DC). To PCI υπαγόταν απ’ αυτό το πολιτικό σύστημα στην πολιτι­κή λογική του conventio ad excludendum. Αυτό σημαίνει ότι στην Α’ ιταλική πολιτική δημοκρατία (1948-1994) η λειτουργία της Αστι­κής Διπολικής Μήτρας ήταν ασταθής, εφόσον το PCI αποκλειόταν εξ ορισμού από την κυβερνητική εξουσία έχοντας ν’ αντιμετωπίσει σχεδόν πάντα ως αντιπολίτευση ένα συνασπισμό DC και Σοσιαλι­στικου Κόμματος (στο εξής: PSI)(6). Ο διπολισμός στην Ιταλία λει­τούργησε πάντοτε μέσα από μία αναπαραγόμενη πολιτική αστά­θεια, αφού το δεύτερο μεγαλύτερο κόμμα της Α’ Ιταλικής Δημο­κρατίας, το PCI, ήταν πάντοτε στην αντιπολίτευση: δεν ήθελε να είναι στην αντιπολίτευση, του επιβαλλόταν να είναι στην αντιπολί­τευση. Του επιβαλλόταν από τις ισορροπίες του «ψυχρού πολέ­μου» και της λογικής της Γιάλτας, του επιβαλλόταν μεθοδευμένα και τεχνητά από τις κυρίαρχες αστικές δυνάμεις εξουσίας, παρ’ όλο που ήταν ένα μαζικό κόμμα της τάξης του 20-30%). Αυτό σημαί­νει πολιτική λογική του conventio ad excludendum(7).

To PCI το 1972 είχε το 28% των ψήφων, το PSI το 9% και η DC το 37,5% (με πανίσχυρη την αριστερή τάση των καθολικών, που τότε κατείχε και τη γραμματεία του κόμματος με το Β. Zaccagnini και αργότερα με τον C. De Μita). Επειτα, γεγονός εξίσου σημαντικό, το νεοφασιστικό κίνημα τότε στην Ιταλία (ΜSΙ)είχε το 8,8% των ψή­φων, ενώ στη Νάπολη συγκεκριμένα έφτασε το ποσοστό του 25%(8).

Ποια είναι όμως η διεθνή συγκυρία που αναγκάζει συνάμα τον Ε. Berlinguer και την πλειοψηφία της ηγεσίας του PCI να προτεί­νουν την πολιτική στρατηγική του ιστορικού συμβιβασμού;

Η πτώση του S. Alliente στη Χιλή, που ηγείτο της Λαϊκής Ενό­τητας έχοντας την κυβερνητική εξουσία με το 41% των συναινέ­σεων, έθετε στην ηγεσία τότε του PCI το εξής ερώτημα: μήπως ένας προοδευτικός αριστερός σχηματισμός δεν μπορεί να αρκεστεί στο 41% ή και στο 50% των ψήφων, ώστε ν’ ανοίξει το δρόμο του κοι­νωνικού μετασχηματισμού κατέχοντας ήδη την κυβερνητική εξου­σία;(9) Ο Ε. Berlinguer σκέφθηκε πως η πολιτική στρατηγική του ιστορικού συμβιβασμού των δύο μεγαλύτερων κομμάτων της δημο­κρατίας θα απαντούσε και σ’ αυτό το ερώτημα. Μπορούμε να συ­νοψίσουμε τώρα τους στόχους του ιστορικού συμβιβασμού.

Στις 16 Μαρτίου 1978, οι «Ερυθρές Ταξιαρχίες» απαγάγουν τον Μόρο μέσα από το αυτοκίνητό του στην οδό Φίνι, στο κέντρο της Ρώμης. Κατά ειρωνεία της τύχης, κατευθυνόταν στη Βουλή όπου η κοινοβουλευτική ομάδα θα ψήφιζε την πρόταση του πρωθυπουργού Αντρεότι για σχηματισμό κυβέρνησης «εθνικής αλληλεγγύης» με τους Κομμουνιστές. Διαβάστε περισσότερα στο: Βήμα Κυριακή 6 Ιανουαρίου 2008.

α. Ακύρωση της πολιτική λογικής του conventio ad excludendum και συμμετοχή του PCI στη διακυβέρνηση της χώρας. Μ’ αυτή την έννοια, ο ιστορικός συμβιβασμός ήταν σοσιαλδημοκρατικής και όχι λαϊκιστικής κλίσης, με την έννοια δηλαδή ότι προσυπέγραψε το συμβόλαιο της συνδιαχείρισης της πολιτικής εξουσίας -και σε πε­ρίοδο οικονομικής κρίσης- με μία επίσης μαζική και αναγνωρισμέ­νη αστική πολιτική δύναμη, βασική δημιουργό -όπως εξάλλου και το PCI- της μεταφασιστικής ιταλικής δημοκρατίας. Αλλά, αν ήταν ρητά και μονομερώς μία σοσιαλδημοκρατική πολιτική, όπως υπο­στηρίζει ο Ν. Bobbio, δεν είμαστε καθόλου σίγουροι(10).

β. Διαιώνιση της κρίσης της DC και προσέλκυση των αριστε­ρών καθολικών μαζών υπό την ηγεμονία του PCI. Ο ίδιος ο Ε. Ber­linguer δίνει την εξής εκτίμηση: «Απέναντι σ’ αυτή μας τη γραμμή – εννοεί τον ιστορικό συμβιβασμό, σσ. δικιά μας- η DC μπορεί να ασκείται στην άρνηση δεν ξέρουμε για πόσο χρονικό διάστημα, περισσότερο ή λιγότερο μεγάλο, αλλά η αλήθεια είναι ότι ακριβώς η πρότασή μας την έβαλε σε δύσκολη θέση και επιτάχυνε την κρίση της»(11).

γ. Θα ενίσχυε τους δημοκρατικούς θεσμούς και τις κοινωνικές αντιστάσεις της ιταλικής δημοκρατίας, εφόσον είδαμε πως ήταν δε­δομένη η άνοδος του φασιστικού κινήματος εκείνη την περίοδο.

"Η κληρονομιά του Gramsci στο PCI και το δεσπόζον παρά γωγο της: η διανοητικότητα και η πολιτικο-θεωρητική κατάρτιση της εκάστοτε πολιτικής του ηγεσίας. Και μ' αυτή την έννοια, γεγο νός που αποτελεί ταυτόχρονα κι ένα παράδοξο αλλά που στο βά θος δεν είναι καθόλου παράδοξο, οι εκάστοτε ιστορικές ηγεσίες του PCI ήταν - τηρουμένων των αναλογιών- εφάμιλλες των ικανο τήτων της ηγεσίας του μπολσεβίκικου κόμματος που διεύθυνε την επανάσταση του 1917. Σε ριζική αντίθεση και πλήρη ρήξη με τον εργατισμό και τον εμπειρισμό της σταλινικής κληρονομιάς, το PCI παρέμενε έως και πρόσφατα το μοναδικό σε παγκόσμια κλίμακα μαζικό κομμουνιστικό πολιτικό υποκείμενο που διατηρούσε αυτή τη βαθιά μαρξιστική παράδοση: την απόλυτα θετική σημασία του οργανικού διανοούμενου, η πολιτική και οργανωτική παρουσία του οποίου συγκροτούν αναντικατάστατες λειτουργικές συνθήκες sine qua non για την ιστορική προοπτική του κόμματος και της κοινω νίας, δηλαδή τον κομμουνισμό." .

δ. Ο ιστορικός συμβιβασμός ως πολιτική στρατηγική σκόπευε στην έμπρακτη υλοποίηση του ευρωκομουνιστικού δρόμου, ενός δρόμου πέρα από το σταλινικό πρότυπο και τον καπιταλισμό, πά­ντοτε μέσα στα διευρυνόμενα από τις μάζες δημοκρατικά-θεσμικά πλαίσια. Ο ευρωκομουνιστικός δρόμος του ιστορικού συμβιβα­σμού ήταν ένας ειρηνικός επαναστατικός δρόμος του PCI προς την πολιτική εξουσία. Το επαναστατικό με το μη-ειρηνικό πέρασμα στο δημοκρατικό σοσιαλισμό δεν ταυτίζονταν στη σκέψη του Ε. Berlinguer.

Η μαρτυρία του Α. Franceschini, δεύτερο στην τάξη στέλε­χος των Ερυθρών Ταξιαρχιών, είναι χαρακτηριστική(12): αν ο Ε. Ber- linguer έμπαινε στην κυβέρνηση τότε με σύσσωμο όλο το PCI και μαζί με τον Α. Moro, τότε ο ευρωκομουνισμός θα είχε αλλάξει το πρόσωπο της Ευρώπης και θα περιέπλεκε τις σχέσεις των υπερδυ­νάμεων: όχι μόνο ο η. Kissinger ανησυχούσε για το δημοκρατικό δρόμο προς το σοσιαλισμό, αλλά και ο L. Breznev. Στην ουσία, οι ισορροπίες της Γιάλτας και του «ψυχρού πολέμου» οδήγησαν στην αποτυχία του ιστορικού συμβιβασμού και ότι, θα πει με δραματικό τρόπο ο Α. Franceschini, με το να σκοτώσουμε τον Α. Moro χρησι­μοποιηθήκαμε απ’ όλους, γιατί το σχέδιο του PCI θα’χε αποσταθε­ροποιήσει όλο τον κόσμο.

Ίσως, λέει χαρακτηριστικά ο πρώην «μπριγκατίστας» εγκωμιάζοντας έμμεσα τον Ε. Berlinguer ως άξιο συνε­χιστή της παράδοσης του A. Gramsci και του P. Togliatti, το τείχος του Βερολίνου να είχε πέσει είκοσι χρόνια νωρίτερα. Μοναδικό συμπέρασμα που επαληθεύεται από τις σύγχρονες εξελίξεις: η δολοφονία του Α. Moro, ηγετικού στελέχους της αρι­στερής πτέρυγας της DC, υπαγορεύθηκε από τη CIA και τους συ­ντηρητικούς κύκλους της DC με μοναδικό στόχο την απομάκρυνση  του PCI από την εξουσία και τη συγκρότημα της επιρροής του(13). Η άποψη λοιπόν ότι η πολιτική στρατηγική του ιστορικού συμ­βιβασμού δεν υπήρξε απλά ούτε ένα «σοσιαλδημοκρατικό σχέδιο» αλλά ούτε και μία λαϊκιστική διαζευκτική λύση αποδεικνύεται και από το μοναδικό τρόπο με τον οποίο ναυάγησε: μέσα από μία τρα­γωδία78. Για εκείνους τους συσχετισμούς δυνάμεων, εθνικούς και διεθνείς, υπήρξε πράγματι μία αυθεντική πολιτική στρατηγική, που έτεινε να υπερβεί τον αστικό ορίζοντα άσκησης τής πολιτικής και της εξουσίας χρησιμοποιώντας θεσμικά-συμβολαιακά μέσα.»

*Το κείμενο και οι  παρακάτω σημειώσεις γράφτηκαν από τον κ. Βασίλη Φούσκα και παρατίθενται αυτούσια. Βρίσκονται στο αξιόλογο βιβλίο του Λαικισμός και Εκσυγxρονισμός. Η εκπνοή της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας 1977-1994. Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ιδεοκίνηση το 1995. Επέλεξα τους τίτλους και τις εικόνες, ενσωμάτωσα επίσης κάποιους συνδέσμους που θεώρησα χρήσιμους. Το σχετικό κεφάλαιο είναι μάλλον εκτεταμένο, οπότε θα το δημοσιεύσω τμηματικά. Το πρώτο μέρος υπάρχει εδώ.

Σημειώσεις και παραπομπές

(1) Βλ. L. Magri, Για ένα μαρξιστικό επαναστατικό κόμμα… , ό.π., σ. 61-75. Επίσης Μ. Ανδρουλάκης, Μετά, ό.π., σ. 188.

(2)Βλ. G. Galli, Storia dei Partitito, ό.π., σ. 249-250, για τους λόγους που κατέστησαν το PCI ένα μεγάλο κόμμα μαζών.

(3) Βλ. P. Ingrao.Le Cose Impossibili, ό.π., ειδ. σ. 141-147 και Β. Dalmasso, Ilcaso «Manifesto» e il PCI degli anni ’60, Cric Editore, Torino 1989, σ. 33.

(4) Έ. Berlinguer, Attualita e Futuw, L’ Unfta, Roma 1989, σ. 19-20. Α Βλ. Λ. Κύρκου, «Εθνική αντιδικτατορική δημοκρατική ενότητα και δη­μοκρατική συνεργασία», Κομμουνιστική Θεωρία και Πολιτική, τ. 8, Ιανουά­ριος 1976, σ. 3-10.

(5) Βλ. Λ. Κύρκου, «Εθνική αντιδικτατορική δημοκρατική ενότητα και δη­μοκρατική συνεργασία», Κομμουνιστική Θεωρία και Πολιτική, τ. 8, Ιανουά­ριος 1976, σ. 3-10.

(6) To PSI ουσιαστικά συγκυβερνούσε με τη DC από το 1962 με μικρά διαλείμματα. Βλ. το αξεπέραστο έργο του G. Tamburrano, Storia e Cronaca del Centro-Sinistra, Feltrinelli, Milano 1971.

(7) Βλ. D. Sassoon, L’ Italia Contemporanea: II Partiti, LePolitiche, La Soci- eta dal 1945 a Oggi, Riuniti, Roma 1988, ειδ. σ. 243-285 και D. Hine, Governing Italy. The Politics of Bargained Pluralism, Clarendon Press, Oxford 1993.

(8)Για όλα τα στοιχεία βλ. D. Sassoon, ibid., σ. 230.

(9)Βλ. Ε. Berlinguer, Ιστορικός συμβιβασμός, Θεμέλιο, Αθήνα 1977, α 103 κ. επ., D. Sassoon, L’Italia…, ό.π., σ. 301-332.

(1ο)Ν. Bobbio, «Politica e Ricordi», PCI: La Grande Svolta…, ό.π., σ. 147-149

(11)Ε. Berlinguer, Ιστορικός…, ό.π., σ. 187.

(12) Οι θέσεις του Α. Franceschini όπως τις διατύπωσε στη συνέντευξη του στον Α. Guermandi, «Le Brusate per colpire il PCI», L’ Unita, 6-9-1990, a. 6.

(13) Βλ. τις περίφημες «400 σελίδες» του Α. Moro, που βρέθηκαν τον Οκτώ­βριο του 1990 σ’ ένα κρυσφηγετο των Ερυθρών Ταξιαρχιών «Le 400 pagine di Moro riemerse dal covo brigatista», L’ Unita, 23-10-1990 και P. Ingrao, Le Cose…, ό.π., σ. 189, passim.

Advertisements

3 responses to “O ιστορικός συμβιβασμός του Ε. Berlinguer: PCI και Κ.Κ.Ε.(ΙΙ)

  1. Pingback: Ο ελληνικός “ιστορικός συμβιβασμός” (η κυβέρνηση Τζ. Τζαννετάκη) III | Ερανιστής

  2. Pingback: O ιστορικός συμβιβασμός του Ε. Berlinguer και η συγκυβέρνηση Κ.Κ.Ε -ΝΔ (I) | Ερανιστής

  3. Pingback: O ιστορικός συμβιβασμός του Ε. Berlinguer και η συγκυβέρνηση Κ.Κ.Ε -ΝΔ (I) | Ερανιστής

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: