Ερανιστής

Κείμενα, άρθρα και ροές επιλεγμένων ειδήσεων

Νοοτροπία και τρόπος ζωής στη μαζική δημοκρατία(ΙI)


Αναδημοσίευση*

Νοοτροπία και τρόπος ζωής στη μαζική δημοκρατία(ΙI)

του Παναγιώτη Κονδύλη

"Όμως η ακόρεστη, καθώς φαίνεται, ανθρώπινη δίψα για αναγνώριση, η οποία σε όλες τις εποχές και κάτω απ' όλες τις κοινωνικές συνθήκες με εκάστοτε διαφορετικά μέσα ωθεί τούς ανθρώπους να στυλιζάρουν συνειδητά ή ασυνείδητα την εσωτερική κι εξωτερική τους συμπεριφο ρά, δεν αφήνει ούτε και το αυθεντικό εγώ να εμφανισθεί αυθεντικά. Έτσι η αυθεντικότητα τις πιο πολλές φορές αποτελεί απλώς την καινούργια μάσκα που φοριέται σε ένα παμπάλαιο θεατρικό έργο — μια μάσκα που σε αντίθεση με την αστική δεν είναι δημιούργημα της παιδείας και της άσκησης, παρά το μεταβαλλόμενο προϊόν αστάθμητων αυτοσχεδιασμών" Π.Κονδύλης. Φωτό: Man (by Milo Manara).

Κάνοντας αυτήν την αντιπαράθεση, βέβαια, μάλλον σκιαγραφούμε δύο ακραίες κατευθύνσεις της συμπεριφοράς παρά δύο ανθρώπινους τύπους που υπάρχουν πράγματι σε αμιγή μορφή. Τα πάντοτε ισχυρά κατάλοιπα της αστικής ηθικής καθώς και οι ανυπέρβλητες αναγκαιότητες της κοινωνικής συμβίωσης εν γένει θέτουν στην απορρόφηση του ά­τομου μέσα στο στιγμιαίο, στο αυθόρμητο και στο απολαυστικό όρια, τα όποια παραμένουν στενά για πάρα πολλούς ανθρώπους· τότε η τελετουργία της αυτοπραγμάτωσης επιτελείται είτε σε τομείς μάλλον αβλαβείς είτε μέσα στη φαντασία (και στις δύο αυτές περιπτώσεις είναι εύκολο να μαντέψουμε τα ψυχολογικά συμπαρομαρτούντα της τέτοιας συμπεριφοράς). Όμως μολονότι στην πραγματικότητα συ­ναντούμε ως επί το πλείστον μικτούς τύπους και μικτές μορφές, πά­ντως είναι προφανείς η μετάθεση του τόνου και η δραστική ατμοσφαιρική αλλαγή, προ παντός στις τελευταίες δεκαετίες. Μπορούμε να τις παραστήσουμε ανάγλυφα με τη βοήθεια ενός παραδείγματος, το όποιο έχει βέβαια τυπική άξια: εννοούμε τη βαθμιαία αντικατάσταση της ειλικρίνειας από την αυθεντικότητα ως υπέρτατη άξια στην κλίμακα των αρετών. Η ειλικρίνεια ήταν αμιγής αστική αρετή, δηλαδή ανα­φερόταν τόσο στην ηθική της αγοράς και στην αρχή pacta sunt servan­da (σ.σ.= οι συμφωνίες είναι τηρητέες, πρέπει να τηρηθούν) όσο και στην προσωπική σφαίρα· χάρη στην ειλικρίνεια του το άτομο ήταν ηθικό πρόσωπο και επί πλέον είχε πάγια ατομικότητα ή «χαρακτήρα», ο όποιος ήθελε συνεχώς να δοκιμασθεί και να ευδοκιμήσει. Στο έξης όμως η ειλικρίνεια υπ’ αυτήν την έννοια δεν θεωρείται πια επαρκής ιδιότητα μιας ατομικότητας που αξίζει αυτό το όνομα. Χρειάζεται να προστεθεί και η αυθεντικότητα, δηλαδή η ικανότητα του άτομου να ζει σύμφωνα με τις μύχιες παρωθήσεις, καταβολές ή υπαρξιακές του ανάγκες και να μίλα και να ενεργεί χωρίς να ενδιαφέ­ρεται για συμβάσεις και συνήθειες, το αντίθετο αυτής της υπαρξιακής γνησιότητας και καθαρότητας ονομάζεται αλλοτρίωση ή ετερονομία. Όμως η ακόρεστη, καθώς φαίνεται, ανθρώπινη δίψα για αναγνώριση, η οποία σε όλες τις εποχές και κάτω απ’ όλες τις κοινωνικές συνθήκες με εκάστοτε διαφορετικά μέσα ωθεί τούς ανθρώπους να στυλιζάρουν συνειδητά ή ασυνείδητα την εσωτερική κι εξωτερική τους συμπεριφο­ρά, δεν αφήνει ούτε και το αυθεντικό εγώ να εμφανισθεί αυθεντικά. Έτσι η αυθεντικότητα τις πιο πολλές φορές αποτελεί απλώς την καινούργια μάσκα που φοριέται σε ένα παμπάλαιο θεατρικό έργο — μια μάσκα που σε αντίθεση με την αστική δεν είναι δημιούργημα της παιδείας και της άσκησης, παρά το μεταβαλλόμενο προϊόν αστάθμητων αυτοσχεδιασμών.

Όπως και να χει, η προσπάθεια να συμπεριφερθεί ο καθένας αυθεντικά ή να δειχθεί αυθεντικός γεννά συγκρούσεις ανάμεσα στα διάφορα είδη αυθεντικότητας και καταλήγει σ’ ένα είδος ναρκισσισμού, ο όποιος τυραννά τους άλλους ή φαινομενικά θέλει να τους απωθήσει, όμως χρειάζεται συνεχώς ένα κοινό και, όταν δεν βρίσκει πια άλλον τρόπο για να το κερδίσει, πασχίζει να το επιτύχει με επιδεικτικούς αυτοοικτιρμούς. Ο αυτοοικτιρμός είναι, παράλληλα με τον ναρκισσισμό, συνηθισμένο ψυχολογικό φαινόμενο στη μαζική δημοκρατία των αυθεντικών ανθρώπων. Εκφράζεται σε καθημερινούς τρόπους συμπεριφοράς καθώς και σε αυτοβιογραφικά κείμενα, στα όποια ο κόσμος χρησιμεύει απλώς ως καθρέφτης του άτομου, και τρέφεται θεωρητικά από τη διαδεδομένη αντίληψη της χυδαίας κοινω­νιολογίας ότι το άτομο καθορίζεται από τις κοινωνικές συνθήκες και δεν είναι (εντελώς) υπεύθυνο για τις πράξεις και τις παραλείψεις του.

Βέβαια υπάρχει και ένας ναρκισσισμός λίγο η πολύ ξένος και εχθρικός προς τον αυτοοικτιρμό πρόκειται για την εκλεπτυσμένη εκείνη μορφή ηδονισμού, η όποια χρειάζεται την περιχαράκωση απέναντι στους άλ­λους ως αποκορύφωση των απολαύσεων της. Σε εύθραυστες φύσεις τέτοιες προσπάθειες περιχαράκωσης εύκολα ολισθαίνουν προς τον αυτισμό, οπότε η αυτοπραγμάτωση μπορεί να καταλήξει στην άκρα ομφαλοσκοπία ή στον παιδισμό.

Η ηδονιστική απόρριψη της αυτοϋπέρβασης στο όνομα της αυτο­πραγμάτωσης συνεπάγεται μια καινούργια αντίληψη του Εγώ. Όταν εκλείψει η αρετή με την έννοια της αυτοϋπέρβασης, τότε καταρρέει και η παραδοσιακά ανώτατη βαθμίδα δικαιοδοσίας του Λόγου, ο ό­ποιος όφειλε να χαλιναγωγεί τα «ζωικά» εκείνα στρώματα της ύπαρ­ξης που στο φως των ηδονιστικών προτεραιοτήτων βλέπονται με συμπάθεια και κατανόηση, γιατί θεωρούνται ως φορείς ή πρόξενοι ηδονής.

Το Εγώ δεν χωρίζεται πια κατ’ αρχήν σε ανώτερες και κατώτερες σφαίρες, αλλά καλείται να ξεπεράσει τα δεινά των παλαιών διχασμών και να γευθεί ως ζωντανή ενότητα  όλα του τα ψυχόρμητα, όλα του τα αισθήματα και όλες του τις δυνάμεις στην αλληλενέργεια τους. Μια σημαντική συνέπεια τούτης της αντίληψης είναι η αποκοπή από την αστική έννοια της προσωπικότητας, η όποια είχε τόσο μιαν αντικειμενική-κοινωνική όσο και μιαν αντικειμενική-ηθική έποψη, δηλαδή τόνιζε αφ’ ενός τη σύνδεση του άτομου με το κοινωνικό σύνολο μέσω του επαγγέλματος, της οικογένειας, της κοινωνικής τάξης κτλ., και αφ’ ετέρου τον «χαρακτήρα» του.

Τώρα η προσωπικότητα δεν μετριέται ούτε με τέτοιους αντικειμενικούς παράγοντες ούτε με τις εξωτερικές της πράξεις, παρά επικρατεί η ψυχολογική θεώρηση και κατά πρώτο λόγο ενδιαφέρουν τα υποκειμενικά κίνητρα και οι προ­θέσεις. Η ηθική αποτίμηση υποκύπτει αναγκαστικά στην ψυχολογία, όταν σκοπός του άτομου ανακηρύσσεται η αυτοπραγμάτωση. Γιατί η ηθική αποτίμηση προϋπέθετε την έλλογη ουσία της προσωπικότητας, ενώ η αυτοπραγμάτωση επιστρατεύει ολόκληρη την ποικιλομορφία της ψυχής, μέσα στην οποία βυθίζεται και χάνεται η ουσία εκείνη. Το Εγώ γίνεται έτσι πιο πολύπλευρο και συνάμα σκορπίζεται ευκολότερα, εφ’ όσον μάλιστα κινείται μέσα σ’ έναν παρδαλό κόσμο,  ο όποιος αδιάκοπα επιδρά πάνω του μ’ ένα πλήθος διαφορετικών εντυπώσεων και ερεθισμάτων.

*Το κείμενο είναι απόσπασμα από το βιβλίο του Παναγιώτη Κονδύλη “Η παρακμή του αστικού πολιτισμού” (σ.254,255,256), το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο.

Το πρώτο μέρος υπάρχει εδώ: Νοοτροπία και τρόπος ζωής στη μαζική δημοκρατία(Ι)

Πήρα τη φωτογραφία από εδώ.


Bookmark and Share

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: