Ερανιστής

Κείμενα, άρθρα και ροές επιλεγμένων ειδήσεων

(Ι)Αναζητώντας τις λέξεις: γκεζερώ, σουρβάλα, έντισμα



Bookmark and Share

Κοπάδι στη Δυτική Μακεδονία, γύρω στα 1960(;)***

Πριν  το ιστολόγιο συμπληρώσει ένα χρόνο ιντερνετικής ζωής, η μονομελής συντακτική του επιτροπή αποφάσισε να κάνει 360 μοίρες στροφή στην πoιότητα, να γυρίσει δηλαδή εκεί που ξεκίνησε: στη συγγραφή.

Ως ζωντανός και ευαίσθητος οργανισμός  που θέλει να είναι, το μπλόγκ προσπαθεί να μαθαίνει και  να εξελίσσεται. Μια κάποια αστάθεια ή κυκλοθυμικότητα είναι νομίζω κατανοητή… Ο φίλος Μ., βιομηχανικός σχεδιαστής από τας Σέρρας, παρατήρησε, και νομίζω ότι έχει δίκιο, ότι  κάποιες φορές οι ρυθμοί είναι «καταιγιστικοί» και τα κείμενα μεγάλα. Εγκαινιάζω λοιπόν τη νέα ετικέτα λεξιλογικά, για το μέγεθος των κειμένων, ωστόσο, διατηρώ τις επιφυλάξεις μου, τα κείμενα γράφονται μάλλον γρήγορα και ακόμα δεν έχω καταφέρει να το ρυθμίσω κάπως. Θα φανεί.

Θα αρχίσω, τυχαία σχεδόν, με  το γκιζέρι, και βεβαίως το ρήμα γκιζιρώ ή γκεζερώ.

Το καλό ετυμολογικό λεξικό του Ανδριώτη που έχω δίπλα μου δεν αναφέρει τίποτα, αν και γράφει για εκατοντάδες λέξεις με σαφώς μικρότερη διάδοση και χρήση. Ο κ. Μπαμπινιώτης παραλείπει επίσης εντελώς τη λέξη, πράγμα που μου κάνει εντύπωση. Οποιοδήποτε λεξικό συντάχτηκε με βάση σώματα κειμένων θα έπρεπε να την έχει. Την αναφέρει λ.χ. ακόμα και ο Μακρυγιάννης, στις πρώτες  σελίδες στα Απομνημονεύματα:

«Εκεί φύλαγαν οι Τούρκοι  να περάσουν να τους πιάσουνε και δεκαοχτώ ημέρες γκιζερούσαν εις τα δάση όλοι κι έτρωγαν αγριοβάλανα κι εγώ βύζαινα κι έτρωγα αυτό το γάλα.»(σελ.94)*

Τη λέξη αναφέρει βεβαίως ο κραταιός Δημητράκος στο 15τομο  λεξικό του:

Τα αντίστοιχα λήμματα από το λεξικό του Δημητράκου.

Θεωρώ και αυτές τις λέξεις μέρος του γλωσσικού πλούτου της Νέας Ελληνικής, ανεξαρτήτως από την προέλευση τους, όπως φαίνεται να πρεσβεύει γενικότερα και ο κ. καθηγητής:

Λέξεις και οι ιδέες και τα νοήματά μας, λέξεις και τα συναισθήματά μας. Μια αέναη ροή λέξεων, μια ασταμάτητη επιλογή και ενεργοποίηση ενός τεράστιου υλικού έκφρασης, παρμένου από το γλωσσικό ταμείο τού καθενός μας. Από ό,τι με ακούσματα και διαβάσματα, με κόπο, με αναζητήσεις, με εμπειρίες (συνειδητές και ασυνείδητες) έχει αποθηκεύσει ο καθένας μας ως γλωσσική παρακαταθήκη στη γλωσσική του συνείδηση. Αυτός είναι και ο γλωσσικός θησαυρός τού καθενός μας, ό,τι έχουμε αποθησαυρίσει, δηλ. ό,τι έχουμε αποταμιεύσει μέσα μας (θησαυρός σήμαινε αρχικά ταμείο) για τις ανάγκες και τις ευαισθησίες τής γλωσσικής μας επικοινωνίας.

Γ.Μπαμπινιώτης, Η πάλη με τις λέξεις.

Αναζήτησα ακόμη τις λέξεις: άντεσμα, έντεσμα, έντισμα,  ντέσμα, ντέσιμο, μη ντέσεις. Στο μεσαιωνικό λεξικό του Κριαρά αναφέρονται:

ανταίνω· αόρ. έντεσα. Προσκρούω σε εμπόδιο, «μπλέκομαι» (εδώ σε παροιμ.): έντεσα εις την βάτο (Eυγέν. 906). [<αρχ. αντάω αναλογ. προς ρ. σε ‑αίνω. H λ. και σήμ. ιδιωμ.]

Διαβάζουμε ακόμη: αντένω [andéno] (sp. also ανταίνω & ντένω) aor άντεσα (subj αντέσω, ντέσω), ppp ντεμένος, έχουν ανεμικό ντουφέκι· βαρούν τους Tούρκους όπου τους αντέσουνάντεσα να είμαι κ’ εγώ εκεί, όταν μιλούσαν |, θα φάμε ό,τι ντέσει |, κακό να μη σου ντέσει! (wish), άντεσα με παρέα και δεν μπόρεσα να ξεφύγω νωρίτερα ,άντεσε με κακόν άνθρωπο |, καλά είναι να μην αντέσει κανείς με κακή γυναίκα |, άντεσες με παλαβό; καλά ξεμπερδέματα, άντεσες καλόν άντρο

Πηγή: Λεξικό Κριαρά

Ετυμολογικό Λεξικό Αρχαίας Ελληνικής - Hofmann (κλικ στην εικόνα, αν θέλετε να το κατεβάσετε)

Στη Δυτική Μακεδονία συναντούμε επίσης τη φράση έντ(ι)εσμα, για άνθρωπο μπελαλή και δύστροπο, για κάποιον που δημιουργεί συνέχεια προβλήματα, έντισμα, το άτακτο, ζωηρό και δύστροπο παιδί, Κακό ντέσιμο είναι το κακό μπλέξιμο, η ατυχής συνάντηση, το κακό συναπάντημα, το κακοσταύρωμα, να μην ιντέσεις, να μη μπλέξεις στα σοβαρά, να μην πετύχεις κακόβουλους ανθρώπους,  τα εντέσματα, τα μπλεξίματα, οι μπελάδες. Τη λέξη με παρόμοιες σημασίες παραθέτει και ο Προκόβας (σ. 430) στο Λεξικό της Κουτσοβλαχικής ως ντέσμα και άντεσμα, με παρόμοιες σημασίες και την ίδια ετυμολογία..

Η λέξη καθώς φαίνεται προέρχεται από το αρχαίο ρήμα αντάω που σημαίνει συναντώ

Το αρχαίω ρήμα αντάω βρίσκω πράγματι στο: Georg Autenrieth, A Homeric Dictionary:

ἀντάω (cf. ἀντί, ἄντα), ipf. ἤντεον, fut. ἀντήσω, aor. ἤντησα, subj. ἀντήσομεν: meet, encounter; of persons, w. dat., Il. 6.399, Il. 7.423; of things, w. gen., μάχης, δαίτης, ‘come straight to,’ Od. 3.44 ; ὅπως ἤντησας ὀπωπῆς, ‘got sight of him face to face,’ Od. 4.327.

Πηγή:Georg Autenrieth. A Homeric Dictionary for Schools and Colleges. New York. Harper and Brothers. 1891.

Το ρήμα είναι γνωστό, νομίζω, σταμάτησα λοιπόν την αναζήτηση στο αρχαιοελληνικό λεξικό του Ηοfman:

Πάμε στη Σουρβάλα (η), τώρα Από τις αγαπημένες και αρκετά διαδεδομένες λέξεις. Βρίσκω την τοποθεσία ΣουρβάλαΝέα Τσιούκα, ένα  ορεινό χωριό των Χασίων (1.020 μ.) στα όρια του νομού Γρεβενών, 38 χλμ. ΒΑ της Καλαμπάκας, ο ομώνυμος καταρράκτης απέχει 2,5 χμ από το χωριό. Ως όνομα  μικρού καταρράκτη συναντάται και αλλού.
και ως όνομα καταρράκτη στη

Τα σούρβα,  τα κάλαντα της πρωτοχρονιάς δεν έχουν μάλλον σχέση.  Ως Σούρβαλα συναντώνται τουλάχιστον και στην περιοχή της Θράκης:

[…} (τα παιδιά) καθισμένα δίπλα στο τζάκι, έκαναν σχέ­δια για τα Σούρβαλα της Πρωτοχρονιάς, που είναι μια διπλή χριστιανι­κή γιορτή. Γιορτή για την Περιτομή του Κυρίου, δηλαδή, το Βάπτισμα.

Πηγή: Παραδοσιακά κάλαντα.

Η παράλληλη αναζήτηση στα λεξικά Τριανταφυλλίδη δε με έκανε σοφότερο, στο ετυμολογικό λεξικό του Ανδριώτη όμως βρίσκω σουβάλα ως τοπωνύμιο επίσης σλαβικής προέλευσης, από το σλάβ. suvala, με τη σημασία: έλος. Το λεξικό Σταφυλίδη, των ομώνυμων εκδόσεων,αν και πολυσέλιδο, δεν συμπεριλαμβάνει ατυχώς  τη λέξη.

Με εκπλήσσει ευχάριστα το Λεξικό της Κουτσοβλαχικής στο οποίο βρίσκω Ζουβάλα, ως τοπωνύμιο και ως έλος, λάκκο,  μέρος με στάσιμα νερά, όχι όμως μπάρα η οποία είναι (και η) μικρή λακούβα με νερά. Δίνει επίσης την ίδια ετυμολογία με τον Ανδριώτη από το σλάβ suvala. Αναφέρει και τη μεσαιωνική λέξη σουβάλα, τη οποία θεωρεί ιδιωματική. Η προέλευση της λέξης από το αρχαίo συμβάλλω θεωρείται απίθανη  από τους δυό λεξικογράφους και από τον γράφοντα παρεπιπτόντως.

Ο πολύτιμος Πρόκοβας* αναφέρει, μεταξύ άλλων,  φράσεις που ακούγονται στην (κουτσο)βλάχικη: κατζούι του ζουρβάλα, έπεσα σε λάκκο με νερό, νου αρίκα τρουαχάλι του ζουρβάλα, μη ρίχνεις πέτρες στο λάκκο. Τρόχαλα είναι οι μεγάλες πέτρες.

Στις σημασίες που έχουμε υπ’ όψν μας , από την ευρύτερη περιοχή των Καμβουνίων,  κυρίαρχη είναι η έννοια της ροής, μάλλον ακατάσχετης: το αίμα έτρεχε σουρβάλα, έτρεχε άφθονο, ανεξέλεγκτο,τα δάκρυα πήγαιναν σουρβάλα κ.λ.π. Συναντάται ακόμη ως βροχή, σιγανή και χοντρή, σε αντίθεση με τη σουλότα η οποία είναι η σιγανή ψιλή βροχή (πβ σουλουτόχιονο= το ψιλό χιόνι). Σουρβάλα ονομάζεται επίσης και η διαρροή υγρών γενικότερα. Αρκετά παράγωγα και μεταφορές συμπληρώνουν τη σημασία της λέξης: σουρβαλ(ν)άει , η σουρβαλ(τ)σιά είναι ο λεκές που αφήνεις η σουρβάλα, σημάδι, ίχνος  παλιάς ροής ή διαρροής,  οι πολυκαιρισμένοι λεκέδες τους νερού, οι ντάμκες.

Κλείνοντας θα ήθελα να σημειώσω ότι μου έκανε εντύπωση το πλήθος των λέξεων που παραθέτει ο κ. Μπαμπινιώτης και παράλληλα οι σοβαρές ελλείψεις τις οποίες διαπίστωσα με μια πρώτη προσέγγιση, εκκινώντας απλώς από τη μελέτη του προφορικού κυρίως λόγου μιας συγκεκριμένης περιοχής.****

Αυτά προς το παρόν, έχω συγκεντρώσει αρκετό και ενδιαφέρον υλικό, αν κάποιος έχει σε ηλεκτρονική μορφή κάποιο λεξικό, θα τον παρακαλούσα να έρθει σε επικοινωνία με το ιστολόγιο ή να αφήσει το σχετικό σύνδεσμο στα σχόλια.  Ευχαριστώ προκαταβολικά.

Σουρβάλες, σουλότες και διάφορους ήχους της βροχής μπορείτε να ακούσετε, αν πιέσετε  το κομβίον στα δεξιά. Συστήνονται ακουστικά. Καλή ακρόαση!

.

Διαβάστε ακόμη:  Αναζητώντας τις λέξεις: ρώγες, ρόγες και μανάρια.

*Αναφέρομαι στο ομώνυμο βιβλίο που κυκλοφορεί από της εκδόσεις Γνώση.
** Κώστα Ε. Πρόκοβας, Λεξικό της Κουτσοβλαχικής του Λιβαδίου Ολύμπου, Θεσσαλονίκη 2006, έκδοση του συλλόγου Λιβαδιωτών Θεσσαλονίκης.
***Πηγή: Πολιτιστικός Σύλλογος Λιβαδεριωτών Ελβετίας.
****Έχει ίσως σημασία να αναφερθεί ότι ο γράφων, και λόγω διδασκαλικών υποχρεώσεων, έχει ζήσει για ικανό διάστημα σε αρκετά μέρη της Ελλάδας, αναφέρω απλώς την επαρχία της Δυτικής Μακεδονίας, τα Γιάννενα, την Κέρκυρα, τις Κυκλάδες και τη Θράκη.  Σύμφωνα δε και με τα τυπικά κριτήρια του Υπουργείου της Παιδείας είναι και φιλόλογος.Βεβαίως αν η απλή εμπειρία ήταν αρκετή η …επιστήμη της γλωσσολογίας θα ήταν περιττή. Όσα γράφονται στο εξής, σχετικά με τις λέξεις και τις σημασίες τους, γίνεται προσπάθεια να τεκμηριώνονται, άμεσα αν υπάρχει η δυνατότητα, να στηρίζονται  στη σχετική βιβλιογραφία και τις πηγές. Είναι περισσότερο ένα παιχνίδι, μια δοκιμή, παρά μια απόπειρα να «λυθούν» τελεσίδικα ετυμολογικά ή γλωσσικά προβλήματα τα οποία αδυνατούν να λύσουν ακόμα και ειδικοί.  Σε κάθε περίπτωση τα σημειώματα συμπληρώνουν το ένα το άλλο και θα είναι, ως προς αυτό τουλάχιστον, σκοπίμως ημιτελή. Το ιστολόγιο, όπως έχει αναφερθεί και αλλού, είναι μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα και κανένα οικονομικό όφελος δεν έχει από τη δημοσίευση ή την αναδημοσίευση συνδέσμων ή οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα.  Τα κείμενα μπορούν να αναδημοσιευτούν για μη εμπορική χρήση ελέυθερα, αρκεί να αναφέρεται με σαφή τρόπο η πηγή τους.
Advertisements

18 responses to “(Ι)Αναζητώντας τις λέξεις: γκεζερώ, σουρβάλα, έντισμα

  1. sarant Απρίλιος 27, 2010 στο 14:35

    Καλημέρα, ωραίο άρθρο.

    Σουβάλα είναι η πηγή, κυρίως. Οπότε το «σουρβάλα» είναι μάλλον άλλος τύπος του «σουβάλα», κάτι που ταιριάζει με τη φρ. που δίνεις «το αίμα έτρεχε σουρβάλα». Υπάρχουν πολλά τοπωνύμια Σουβάλα, π.χ. στην Αίγινα, όπου επίσης υπάρχουν θερμές πηγές.

    • Δημήτρης Απρίλιος 29, 2010 στο 22:03

      Καλημέρα, κ.Σαραντάκο,

      Σουρβάλα είναι δεύτερος τύπος, ναι. Σου(ρ)βάλα ως πηγή έχω την εντυπωση ότι είναι η πηγή στην οποία δεν υπάρχει ανθρώπινη παρέμβαση ούτε στοιχειώδης, πηγή με φυσική ροή δηλαδή, που τρέχει συνεχώς και το νερό, γενικά, «χάνεται». Η φυσική πηγή τα πόσιμα νερά της οποίας συγκεντρώνονται σε μια κατάλληλα διαμορφωμένη πέτρινη ή και ξύλινη λεκάνη λέγεται και συπιτός ή συπιτούρα. Συπιτούρες υπήρχαν δεκάδες και μέσα στα χωριά.
      Αυτά λίγο γρήγορα, Θα αναφερθώ εκτενέστερα κάποια στιγμή.
      Ευχαριστώ για το σχόλιο, με κάνει σίγουρα πιο προσεκτικό. Θα ξαναπεράσω κάποια στιγμή από το ιστολόγιο σας, έχετε αρκετές και ενδιαφέρουσες αναρτήσεις…

    • διαβάτης Μαΐου 29, 2010 στο 12:26

      σχετικά με το ρήμα γκιζερώ (γκι-, όχι γκε)

      το θυμούμαι στα παιδικά ακούσματα περιοχής ιωαννίνων ως και βορειότερα, μέχρι και μέσα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα.

      η φράση: «τι γκιζεράς (εκεί πέρα);» = τι φκιάνεις (εκεί πέρα); δηλαδή τι φτιάχνεις /κατασκευάζεις/ετοιμάζεις (εκεί πέρα) , στα κρυφά, χωρίς να μας ενημερώσεις, για ποιο λόγο;

      ή «πού γκιζεράς;» = πού φέρνεις γύρω, άσκοπα… ή χωρίς να μσς ενημερώσεις.

      • Δημήτρης Μαΐου 30, 2010 στο 14:42

        Διαβάτη
        Λέγονταν γκιζέρι όπως λές, θυμάμαι και φράσεις, όλη μέρα στα γκιζέρια, τον έφαγαν τα γκιζέρια, γκιζέρια και τραλαλά! κλπ
        Και σε δημοτικα συναντάμε τη λέξη, π.χ. τη Μαρουσιάνα:
        «Πέντε μήνες, έξι αδράχτια
        πότε τα ‘γνεσα η καημένη
        κι άλλους πέντε γκιζιρούσα
        στα ψηλά βουνά,,»
        Παίζει εδώ:

        Και το γνωστό: σύρε γκιζέρα, Αριστείδη μ κλπ

        Ευχαριστώ για το σχόλιο και το ενδιαφέρον σου.

  2. Pingback: Αναζητώντας τις λέξεις: ρώγες, ρόγες και μανάρια « Ερανιστής

  3. Pingback: (ΙΙ)Αναζητώντας τις λέξεις: ρώγες, ρόγες και μανάρια « Ερανιστής

  4. Pingback: Αναζητώντας τις λέξεις: ρώγες, ρόγες και μανάρια « Ερανιστής

  5. Pingback: (ΙΙ)Αναζητώντας τις λέξεις: ρώγες, ρόγες και μανάρια « Ερανιστής

  6. Pingback: (III) Αναζητώντας τις λέξεις: ούτε γκούι, ούτε γραμμή « Ερανιστής

  7. Pingback: «Μέγα Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης Liddell – Scott – Jones»: on line « Ερανιστής

  8. Αγγελος Μαΐου 24, 2010 στο 10:35

    Αν η «σουβάλα» είναι σλαβικής προελέυσεως, πώς βρέθηκε ως τοπωνύμιο στην Αίγινα; Μήπως είναι (και) αρβανίτικη;

    • Δημήτρης Μαΐου 24, 2010 στο 14:35

      Σιμά κοντά είναι η Αίγινα, Άγγελε, αν λάβουμε υπόψιν σου τι συνέβη στα Βαλκάνια τους τελευταίους αιώνες τουλάχιστον…Μου φαίνεται απλό να πέρασε στα αρβανίτικα, λ.χ από την Ήπειρο.
      Καλησπέρα!

  9. sarant Μαΐου 24, 2010 στο 14:47

    Δεν είναι ανάγκη να πέρασε στα αρβανίτικα αν και δεν το αποκλείω. Υπάρχουν πολλά τοπωνύμια Σουβάλα σε όλη την Ελλάδα, άλλωστε (Παρνασσός, Χαλκίδα)

  10. Δημήτρης Μαΐου 24, 2010 στο 15:31

    Συμφωνώ με τον κ. Σαραντάκο
    Και με την ευκαιρία περί βροχής : γαζέπι, τούρκικο νομίζω, λένε σε χωριά της Ηπείρου την καταρρακτώδη, απότομη και καταστροφική βροχή, το ντουρλάπι, υπήρχε και πασάς με το παρατσούκλι γαζέπης, νομίζω…
    Και η …γνωστή γιαγιά μου στη Δυτ. Μακεδονία το έλεγε επίσης…

  11. Pingback: (IV) Ο τζούρος, η τσούρα κι ο τζουράς « Ερανιστής

  12. Pingback: Μερικές λέξεις και μια φυσική συνταγή για τον πονόλαιμο. | Ερανιστής

  13. Pingback: (IV) Ο τζούρος, η τσούρα κι ο τζουράς

  14. Pingback: (ΙΙ)Αναζητώντας τις λέξεις: ρώγες, ρόγες και μανάρια

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: